“MA, BAKIT KAYO NAGTITINDA NG TUBIG DITO? NASAAN ANG MGA PERANG IPINAPADALA KO?”
Iyon ang unang nasabi ko nang makita ko ang matandang babaeng nakatayo sa gitna ng maingay na terminal, pasan ang isang mabigat na kahon ng bottled water.
Nang marinig niya ang boses ko, unti-unti siyang lumingon.
“Anak?”
Nabitawan niya ang hawak na bote.
Gumulong iyon sa sementadong sahig.
“Marissa? Ikaw ba talaga ‘yan?”
Hindi ako nakasagot.
Anim na taon akong nagtrabaho sa Dubai. Buwan-buwan akong nagpapadala ng dalawampu’t limang libong piso para hindi na kailangang magtrabaho ni Mama.
Pero ngayon, sa edad na pitumpu’t isang taon, nakikita ko siyang naglalako ng tubig sa ilalim ng tirik na araw.
Payat na payat siya.
Kumupas na ang kanyang damit.
At nang yakapin ko siya, naramdaman kong halos buto na lamang ang kanyang mga balikat.
“Ma, anong nangyari sa inyo?”
Napangiti siya kahit nangingilid ang luha.
“Wala, anak. Naglilibang lang ako rito.”
Pero may napansin ako sa kanyang kamay.
Isang maliit na papel mula sa botika.
May nakasulat na tatlong gamot.
At sa ibaba, may bilog na ginawa sa halagang ₱1,850.
Sa tabi nito, may sulat-kamay.
Sa susunod na lang kapag may benta na.
Doon nagsimulang manginig ang mga kamay ko.
Dahil alam kong may isang taong nagsisinungaling sa akin.
At ang mas masakit, ang taong iyon ay ang mismong taong pinagkatiwalaan kong mag-alaga kay Mama.
Ako si Marissa, tatlumpu’t walong taong gulang.
Anim na taon akong nagtrabaho bilang kasambahay sa Dubai.
Hindi madali ang buhay ko roon.
May mga gabing umiiyak ako habang naglalaba ng damit ng aking amo.
May mga pagkakataong alas-dos na ng madaling-araw bago ako makapagpahinga.
Pero tiniis ko ang lahat.
Dahil iisa lamang ang pangarap ko.
Ang mabigyan ng magandang buhay si Mama.
Maaga kaming iniwan ni Papa dahil sa sakit sa baga.
Si Mama ang nagpalaki sa aming magkapatid.
Nagtinda siya ng gulay, naglaba ng damit ng kapitbahay, at minsan ay naglinis ng mga bahay para lamang mapag-aral kami.
Ako ang panganay.
Si Junjun ang bunso.
Noong makapagtrabaho ako sa ibang bansa, ipinangako kong hindi na muling magtatrabaho si Mama.
“Ma, ako naman ang bahala sa inyo,” sabi ko bago ako umalis.
Umiyak siya habang hinahawakan ang kamay ko.
“Anak, huwag mong pabayaan ang sarili mo dahil lang sa amin.”
Pero iyon mismo ang ginawa ko.
Pinabayaan ko ang sarili kong kaligayahan para sa kanilang kinabukasan.
Bawat buwan, nagpapadala ako ng ₱25,000 sa bank account ni Junjun.
Si Mama kasi ay hindi marunong gumamit ng ATM.
“Bunso, siguraduhin mong may pagkain si Mama araw-araw,” lagi kong bilin.
“Oo naman, Ate. Ako na bahala.”
“Bilhan mo siya ng gamot. Huwag mong paghihirapin.”
“Opo, Ate. Huwag kang mag-alala.”
Tuwing tumatawag ako, sinasabi niyang maayos ang lahat.
May pagkain daw si Mama.
Bayad ang kuryente.
At hindi na raw niya kailangang magtrabaho.
Minsan, hinihingi kong makausap si Mama.
“Tulog si Mama, Ate.”
O kaya naman, “Nasa kapitbahay.”
May pagkakataong siya mismo ang sumasagot sa telepono.
“Ma, kumusta po kayo?”
“Mabuti naman, anak. Kumain ka nang maayos diyan.”
Kapag tinatanong ko kung kailangan niya ng pera, lagi niyang sagot, “Sapat naman, anak.”
Iyon ang pinanghawakan ko.
Hanggang sa nakapagdesisyon akong umuwi nang walang pasabi.
Gusto kong sorpresahin si Mama sa kanyang kaarawan.
May dala akong bagong cellphone, damit, tsokolate, at isang gintong kuwintas na matagal ko nang gustong ibigay sa kanya.
Pero sa terminal pa lamang, ang sorpresa ay naging bangungot.
“Ma, umuwi na tayo,” sabi ko habang pinupunasan ang kanyang pawis.
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Anak, huwag mo nang pansinin ito. Kaunti na lang naman ang paninda ko.”
“Ma, hindi ninyo kailangang magtinda!”
Tahimik siyang napayuko.
Doon ko napansin ang kanyang mga tsinelas.
Magkaiba ang kulay.
Parehong manipis na ang swelas.
Napahagulhol ako.
“Ma, anim na taon akong nagtitiis sa ibang bansa. Bakit ganito pa rin ang buhay ninyo?”
Hindi siya sumagot.
Sa halip, niyakap niya ako.
“Ang mahalaga, nakauwi ka na.”
Sumakay kami ng tricycle.
Akala ko diretso kami sa bahay naming matagal ko nang pinapagawa gamit ang mga padala ko.
Pero sa isang makitid na eskinita kami huminto.
“Ma, bakit dito?”
“Dito na ako nakatira, anak.”
Sa harap namin ay isang maliit na kuwartong yari sa kahoy at lumang yero.
May isang kama.
Isang plastik na mesa.
At isang kalan sa sulok.
Walang refrigerator.
Walang maayos na banyo.
“Ma, nasaan ang bahay natin?”
Napaupo siya.
“Wala na, anak.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
“Ano pong ibig ninyong sabihin?”
Dahan-dahan siyang umiyak.
“Naibenta na ni Junjun.”
Hindi ako makapaniwala.
“Paano niya naibenta? Bahay natin iyon!”
“Sinabi niyang kailangan daw para sa negosyo. Ibabalik din daw niya.”
“Pero Ma, nagpapadala ako buwan-buwan!”
Tumango siya.
“Alam ko, anak.”
“Magkano ang ibinibigay niya sa inyo?”
Matagal bago siya sumagot.
“Minsan, isang libo. Minsan, wala.”
Nanlambot ang mga tuhod ko.
Halos dalawang milyong piso ang kabuuang ipinadala ko sa loob ng anim na taon.
At ang nanay ko, nagtitinda ng tubig para lamang makabili ng gamot.
Agad kong tinawagan si Junjun.
“Nasaan ka?”
“Ate? Nakauwi ka na pala!”
“Pumunta ka rito. Ngayon din.”
Makalipas ang isang oras, dumating siya.
Nang makita niya ako, biglang nawala ang kanyang ngiti.
“Ate, magpapaliwanag ako.”
“Nasaan ang pera ni Mama?”
Tahimik siya.
“Junjun, tinatanong kita!”
Napayuko siya.
“Ate, nalugi kasi ang negosyo ko.”
“Anong negosyo?”
“Bumili ako ng sasakyan. Nag-invest din ako sa isang restaurant. Akala ko lalaki ang kita.”
Hindi ako makahinga sa galit.
“At nang malugi ka, pera ni Mama ang ginamit mo?”
“Ate, babayaran ko naman!”
“Paano mo babayaran ang anim na taong paghihirap niya?”
Napatingin siya kay Mama.
“Ma, sabihin mo naman kay Ate na—”
“Huwag mong idamay si Mama!” sigaw ko.
Biglang nagsalita si Mama.
“Tama na, mga anak.”
Lumapit siya sa amin.
“Wala nang magagawa ang pag-aaway.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ma, bakit hindi ninyo sinabi sa akin?”
Napaluha siya.
“Dahil alam kong nahihirapan ka na sa ibang bansa. Ayokong lalo kang mabigatan.”
Mas lalo akong nasaktan.
Kahit siya ang naghihirap, ako pa rin ang iniisip niya.
Nang gabing iyon, natulog ako sa tabi ni Mama.
Sa unang pagkakataon matapos ang anim na taon, muli kong narinig ang kanyang mahinang paghilik.
Pero hatinggabi, nagising ako sa kanyang pag-ubo.
Hinaplos ko ang kanyang likod.
“Ma, bukas magpapatingin tayo.”
Umiling siya.
“Gastos lang iyon, anak.”
“Ma, may pera ako. Huwag kayong mag-alala.”
Ngumiti siya.
“Hindi na bale. Basta nandito ka.”
Kinabukasan, dinala ko siya sa ospital.
Doon namin nalaman na malubha na pala ang kanyang sakit sa puso.
Matagal na siyang pinapayuhang magpatingin sa espesyalista, ngunit hindi niya magawa dahil sa kakulangan ng pera.
“Bakit hindi kayo nagpatingin agad?” tanong ko habang umiiyak.
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Akala ko kaya pa.”
Pag-uwi namin, inayos ko ang kanyang mga gamit.
Sa ilalim ng kama, may nakita akong lumang lata ng biskwit.
Mabigat iyon.
Nang buksan ko, puno ng mga baryang piso, lima, at sampu.
May mga gusot ding perang dalawampu at singkuwenta.
Sa ibabaw ay isang maliit na papel.
IPON PARA KAY MARISSA.
Napaupo ako.
“Ma, ano ito?”
Lumapit siya at ngumiti.
“Ipon ko sa pagtitinda.”
“Bakit may pangalan ko?”
Hinawakan niya ang lata.
“Para kung sakaling gusto mo nang umuwi pero wala kang pamasahe, may maibibigay ako.”
Hindi ko napigilan ang pag-iyak.
“Ma, ako nga ang nagpapadala ng pera sa inyo!”
Tumango siya.
“Alam ko, anak. Pero lagi mong sinasabing pagod ka na. Iniisip ko, baka isang araw gusto mo nang umuwi pero nahihiya kang sabihin na wala kang ipon.”
Binilang ko ang laman ng lata.
₱6,430.
Mahigit dalawang taon niyang pinag-ipunan.
Bawat bote ng tubig na naibenta niya.
Bawat araw na nagtiis siya sa init.
Bawat baryang pinili niyang itabi sa halip na ipambili ng sariling gamot.
Lahat iyon, para sa akin.
“Ma, bakit ganito kayo?”
Yumakap siya sa akin.
“Dahil nanay mo ako, anak.”
Nang gabing iyon, nangako akong hindi na siya muling magtatrabaho.
Naghanap ako ng mas maayos na matitirhan.
Binilhan ko siya ng bagong damit.
At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, sabay kaming kumain sa isang restaurant.
Umorder siya ng pancit at pritong manok.
Habang kumakain, bigla siyang napatawa.
“Anak, parang birthday ko ngayon.”
Ngumiti ako.
“Ma, araw-araw na tayong magbi-birthday.”
Pero hindi ko alam na iyon na pala ang huling pagkakataong makakakain kami sa labas nang magkasama.
Pagkalipas ng tatlong linggo, muling inatake sa puso si Mama.
Isinugod namin siya sa ospital.
Hinawakan ko ang kanyang kamay habang nakahiga siya sa kama.
“Ma, lumaban kayo. Marami pa tayong pupuntahan.”
Mahina siyang ngumiti.
“Anak, masaya na ako.”
“Ma, huwag kayong magsalita nang ganyan.”
Hinaplos niya ang pisngi ko.
“Pasensya ka na kung hindi ko naalagaan ang sarili ko.”
Umiling ako habang umiiyak.
“Ako ang dapat humingi ng tawad. Akala ko sapat na ang pera para maalagaan kayo.”
Pinisil niya ang aking kamay.
“Anak, hindi naman pera ang hinihintay ko.”
“Ano po, Ma?”
Mahina siyang sumagot.
“Ikaw.”
Iyon ang huli niyang malinaw na sinabi sa akin.
Kinabukasan, pumanaw si Mama.
Hindi ko alam kung paano ko nalampasan ang kanyang libing.
Parang may malaking bahagi ng buhay ko ang biglang nawala.
Pagkatapos ng libing, inayos ko ang natitirang mga gamit niya.
Nakita kong muli ang lata ng biskwit.
Sa ilalim nito, may isang nakatuping papel na hindi ko napansin noong una.
Binuksan ko.
Sulat-kamay ni Mama.
Anak kong Marissa,
Kung mabasa mo man ito, sana huwag kang magalit sa kapatid mo habambuhay. Mali ang ginawa niya, pero anak ko rin siya. Hindi ko hinihiling na kalimutan mo ang nangyari. Ang hinihiling ko lang, huwag mong hayaang ubusin ng galit ang puso mo.
Alam kong marami kang pangarap na isinakripisyo para sa amin.
Pero anak, may isang bagay akong gustong malaman mo.
Tuwing nagtitinda ako ng tubig sa terminal, hindi lang pera ang dahilan kung bakit ako naroon.
Doon kasi kita huling hinatid noong umalis ka papuntang airport anim na taon na ang nakararaan.
At mula noon, kapag may dumarating na bus, palagi akong napapatingin.
Iniisip ko, baka isang araw, ikaw na ang bababa.
Baka isang araw, hindi na sa cellphone ko maririnig ang boses mo.
Baka isang araw, may tatawag na lang ng “Ma!” at mayayakap na ulit kita.
Hindi ko alam kung kailan ka uuwi, anak.
Pero habang kaya pa ng mga paa ko, maghihintay ako.
Hindi ko na natapos ang sulat nang hindi humahagulgol.
Doon ko naunawaan ang isang katotohanang mas masakit pa sa perang nawala.
Hindi lamang pala nagtinda si Mama sa terminal para mabuhay.
Araw-araw din siyang pumupunta roon dahil umaasa siyang isang araw, makikita niya akong bumababa ng bus.
At noong araw na dumating ako, hindi pala ako ang unang nakakita sa kanya.
Siya ang unang naghintay sa akin.
Anim na taon.
Sa parehong terminal.
Sa gitna ng init, usok, at ingay.
Naghihintay sa isang anak na hindi niya alam kung kailan babalik.
Ngayon, tuwing nakakakita ako ng matandang nagtitinda sa kalsada, naaalala ko si Mama.
At ang pinakamalupit na katotohanang natutuhan ko ay ito:
Maaari kang kumita muli ng perang nawala.
Maaari kang magpatayo ng bagong bahay.
Maaari kang magsimula ng panibagong buhay.
Pero hindi mo na kailanman mabibili ang isang umagang makasama ang inang naghihintay pa sa iyong pag-uwi.
Kung may mga magulang pa kayong naghihintay sa probinsya, tawagan ninyo sila. Kumustahin ninyo sila. At kung may pagkakataong makauwi, umuwi kayo.
Dahil minsan, ang pinakamahalagang pasalubong na hinihintay nila ay hindi pera, damit, o pagkain.
Kundi kayo mismo.
Kung naantig kayo sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa inyong mga kaibigan at pamilya, lalo na sa mga OFW na malayo sa kanilang mga mahal sa buhay. Maaaring may isang anak na kailangang mapaalalahanan na habang abala tayong kumakayod para sa kinabukasan, may mga magulang na tahimik na tumatanda habang naghihintay sa ating pag-uwi.
MGA ARAL SA BUHAY
1. HINDI SAPAT ANG PAGPAPADALA NG PERA PARA MASABING NAALAGAAN NA NATIN ANG ATING MGA MAGULANG. Mahalaga ang pinansyal na suporta, ngunit kailangan din nila ng oras, pagmamahal, at personal na pangangamusta. Hindi lahat ng pangangailangan ay nasosolusyunan ng pera.
2. HUWAG IPAGTAKSIL ANG TIWALANG IBINIGAY NG SARILING PAMILYA. Ang perang ipinagkatiwala para sa kapakanan ng magulang ay hindi dapat gamitin sa pansariling interes. Ang kasakiman at panlilinlang ay maaaring magdulot ng pinsalang hindi na kayang itama ng anumang paghingi ng tawad.
3. ANG MGA MAGULANG AY MADALAS NAGSASAKRIPISYO NANG HINDI NAGSASABI. May mga inang mas pipiliing magtiis ng gutom, pagod, at sakit kaysa mag-alala ang kanilang mga anak. Kaya mahalagang huwag lamang maniwala sa salitang “okay lang ako.” Alamin din natin ang tunay nilang kalagayan.
4. HUWAG HINTAYING HULI NA BAGO MAGPAHALAGA. Ang perang nawala ay maaari pang kitain, ngunit ang panahong lumipas ay hindi na maibabalik. Hangga’t buhay pa ang ating mga magulang, iparamdam nating mahalaga sila sa atin.
5. ANG PINAKAMAHALAGANG PASALUBONG AY ANG ATING PRESENSYA. Hindi mamahaling regalo ang palaging hinihintay ng isang magulang. Minsan, sapat na ang makitang ligtas na nakauwi ang kanilang anak, marinig ang kanyang boses, at mayakap siyang muli. Dahil para sa isang inang tunay na nagmamahal, walang halagang maihahambing sa pagkakataong makasama ang kanyang anak.
