“ILABAS MO ANG PERA! HUWAG MO AKONG GAWING TANGA SA SARILI KONG BAHAY!”
Iyon ang sigaw ng biyenan kong si Aling Pilar habang nakaturo ang nanginginig niyang daliri sa mukha ko.
Nakatayo ako sa harap ng lumang aparador, hawak ang mga damit na katatapos ko lamang tiklupin.
“Ma, wala po akong kinuhang pera,” umiiyak kong sagot.
“Sinungaling! Ikaw ang huling pumasok sa kuwartong ito!”
Nasa pintuan ang asawa kong si Carlo. Tahimik lamang siyang nakatingin.
“Carlo,” lumingon ako sa kaniya. “Sabihin mo naman sa Mama mo na hindi ko kayang gawin iyon.”
Pero hindi siya sumagot.
Ang perang nawawala ay tatlumpu’t walong libong piso.
Ipon daw iyon ng biyenan ko para sa kaniyang mga gamot at gastusin sa bahay.
At dahil ako ang manugang na walang permanenteng trabaho, ako agad ang pinagbintangan.
“Umalis ka sa bahay ko kung hindi mo ibabalik ang pera!” sigaw niya.
Doon na ako napaluhod.
Pero bago pa ako makapagsalita, biglang lumapit ang walong taong gulang kong anak na si Nico.
May hawak siyang cellphone.
“Lola,” mahina niyang sabi, “huwag mo pong pagalitan si Mama.”
Napatingin kaming lahat sa kaniya.
“Bakit?” galit na tanong ng biyenan ko.
Nanginginig ang kamay ng anak ko nang itaas niya ang cellphone.
“Kasi po… nakita ko kung sino talaga ang kumuha ng pera.”
At nang pindutin niya ang play, may isang bagay na nakita namin na nagpabago sa buong buhay ng aming pamilya.
Ako si Mariel, tatlumpu’t dalawang taong gulang.
Walong taon na kaming kasal ni Carlo.
May isa kaming anak, si Nico, na kasalukuyang nasa ikatlong baitang.
Dati akong saleslady sa isang department store sa Maynila. Pero nang magsara ang pinagtatrabahuhan ko, napilitan akong umuwi sa probinsya kasama ang mag-ama ko.
Doon kami pansamantalang tumira sa bahay ng mga magulang ni Carlo.
Noong una, maayos naman ang lahat.
Pero habang tumatagal, nararamdaman kong hindi ako lubos na tanggap ng biyenan ko.
“Mariel, pakihugasan ang mga pinggan.”
“Mariel, maglaba ka muna bago ka lumabas.”
“Mariel, huwag mong ubusin ang ulam. May kakain pa.”
Lahat ng iyon ay sinusunod ko.
Hindi dahil natatakot ako.
Kundi dahil ayokong magkaroon ng gulo.
Alam kong nakikitira lamang kami.
Si Mang Ruben, ang biyenan kong lalaki, ay mabait sa akin.
Madalas niya akong tulungan kapag marami akong ginagawa.
“Anak, magpahinga ka rin,” sinasabi niya.
Pero si Aling Pilar, halos araw-araw ay may napapansin.
Minsan, narinig ko siyang kausap ang kapatid ni Carlo na si Jenny.
“Hindi ko alam kung bakit ganyan ang napangasawa ng kuya mo. Walang trabaho, wala pang maipon.”
Tahimik akong umiyak sa likod ng kusina.
Hindi niya alam na gabi-gabi akong gumagawa ng mga kakanin upang maibenta sa umaga.
Ang maliit na kinikita ko ay ginagamit ko sa baon ni Nico at pambili ng ilang pangangailangan sa bahay.
Ayokong maging pabigat.
Pero kahit anong gawin ko, parang hindi iyon sapat.
Isang Lunes ng umaga, biglang nagkagulo sa bahay.
Nawawala raw ang perang inilagay ni Aling Pilar sa drawer ng kaniyang aparador.
“Dito ko mismo inilagay ang sobre!” paulit-ulit niyang sinasabi.
Tinulungan namin siyang maghanap.
Tiningnan namin ang ilalim ng kama.
Ang mga kabinet.
Pati ang mga lumang bag.
Pero wala kaming nakita.
Hanggang sa bigla niya akong tinuro.
“Ikaw ang naglinis ng kuwarto ko kahapon!”
Tumango ako.
“Opo, Ma. Pero nagwalis at nagpalit lang po ako ng punda.”
“Wala nang ibang pumasok dito!”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
“Ma, hindi po ako magnanakaw.”
“Kung hindi ikaw, sino?”
Napatingin ako kay Carlo.
Umaasa akong ipagtatanggol niya ako.
Pero ang sinabi niya ay mas masakit kaysa sa paratang ng kaniyang ina.
“Mariel, kung may alam ka, sabihin mo na lang para matapos na.”
Hindi ako makapaniwala.
“Carlo… pati ikaw?”
Napayuko siya.
Doon ko naramdaman na parang wala akong kakampi sa bahay na iyon.
Si Nico lamang ang lumapit at yumakap sa aking baywang.
“Huwag ka pong umiyak, Mama.”
Hinaplos ko ang kaniyang buhok.
“Okay lang, anak.”
Pero hindi talaga okay.
Dahil sa loob ng walong taong pagsasama namin, iyon ang unang pagkakataong naramdaman kong hindi ako kilala ng sarili kong asawa.
Habang patuloy akong pinagsasalitaan ni Aling Pilar, biglang inilabas ni Nico ang cellphone na ginagamit niya sa kaniyang mga aralin.
“May video po ako,” sabi niya.
Napakunot ang noo ni Carlo.
“Anong video, anak?”
“Kahapon po. Gumagawa ako ng project tungkol sa mga ginagawa namin sa bahay.”
Binuksan niya ang gallery.
May ipinakita siyang maikling video.
Makikita roon ang sala at ang bukas na pinto ng kuwarto nina Aling Pilar.
Sa video, may isang taong lumapit sa aparador.
Binuksan ang drawer.
Kinuha ang puting sobre.
Pagkatapos ay dahan-dahang isinilid iyon sa bulsa ng kaniyang damit.
Napatakip ako sa bibig.
Si Carlo ay napaatras.
Si Mang Ruben ay biglang napaupo.
Dahil ang taong kumuha ng pera ay walang iba kundi si Aling Pilar mismo.
Ang biyenan kong kanina lamang ay halos itaboy ako sa bahay.
“Ma…” mahinang tawag ni Carlo. “Kayo po ang nasa video.”
Napatingin si Aling Pilar sa cellphone.
“Ako?”
Tumango si Nico.
“Opo, Lola. Akala ko po kasi mag-aayos kayo ng gamit kaya hindi ko pinansin.”
Paulit-ulit na pinanood ni Carlo ang video.
Malinaw ang lahat.
Walang ibang kumuha.
Walang magnanakaw.
Si Aling Pilar mismo ang naglipat ng sobre.
“Imposible,” bulong niya.
“Hindi ko maalala…”
Doon napansin kong kakaiba ang kaniyang mukha.
Kanina ay puno ng galit.
Ngayon, parang batang naliligaw.
Lumapit si Mang Ruben at hinawakan ang kamay ng asawa niya.
“Pilar, naaalala mo ba kung saan mo dinala ang sobre?”
Umiling siya.
“Hindi… hindi ko alam.”
Napatingin siya sa akin.
“Mariel, hindi ko talaga maalala.”
Nanginginig na ang kaniyang mga labi.
At saka nagsalita si Mang Ruben.
“May kailangan akong sabihin sa inyong lahat.”
Tahimik ang buong sala.
Umupo siya sa tabi ng kaniyang asawa.
“Matagal ko nang napapansin na may mga bagay na nakakalimutan si Pilar.”
Napatingin kami sa kaniya.
“Minsan, naiiwan niyang bukas ang kalan. Minsan, paulit-ulit niyang hinahanap ang salamin na suot naman niya. Noong nakaraang linggo, tinanong niya kung nasaan ang Nanay niya.”
Huminto siya.
“Pero mahigit dalawampung taon nang patay ang kaniyang ina.”
Biglang nanlamig ang buong katawan ko.
Hindi ko alam ang sasabihin.
“Dinala ko na siya sa doktor noong nakaraang buwan,” dagdag ni Mang Ruben. “May mga pagsusuri pang kailangan dahil posibleng may problema na sa kaniyang memorya.”
Napatakip si Carlo sa mukha.
“Bakit hindi ninyo sinabi sa amin, Pa?”
“Dahil ayaw niyang malaman ninyo. Natatakot siyang isipin ninyong hindi na niya kayang alagaan ang sarili niya.”
Tahimik akong tumingin sa biyenan ko.
Ang babaeng ilang taon kong kinatatakutan ay nakaupo ngayon na parang wala nang lakas.
“Hindi ko sinasadya,” umiiyak niyang sabi.
Lumapit si Nico.
“Lola, baka po nailagay ninyo sa ibang lugar.”
Doon namin muling pinanood ang video.
Sa huling bahagi, makikita si Aling Pilar na lumabas ng kuwarto at nagpunta sa lumang kabinet sa tabi ng kusina.
Binuksan namin iyon.
Sa likod ng mga lumang plato, may isang lata ng biskwit.
Nang buksan ni Carlo ang lata, naroon ang puting sobre.
Kumpleto ang tatlumpu’t walong libong piso.
Walang nawawala kahit isang sentimo.
Pero may isa pang laman ang lata.
Isang maliit na papel.
Kinuha iyon ni Mang Ruben.
Sulatan iyon ni Aling Pilar.
Nakasulat:
“Para sa matrikula ni Carlo. Huwag gagalawin. Kailangan niyang makatapos ng kolehiyo.”
Napatingin kami kay Carlo.
Tatlumpu’t limang taong gulang na siya.
Mahigit isang dekada na siyang nakapagtapos.
Pero sa isip ng kaniyang ina nang itago ang pera, para bang estudyante pa rin siya.
Doon tuluyang napahagulhol si Carlo.
“Ma…”
Yumakap siya sa kaniyang ina.
“Matagal na po akong graduate. May anak na po ako.”
Tiningnan siya ni Aling Pilar.
“Alam ko, anak…”
Pero halata sa kaniyang mukha ang pagkalito.
“Ayoko lang na tumigil ka sa pag-aaral dahil wala tayong pera.”
Walang nakapagsalita.
Ako man ay hindi na napigilan ang pag-iyak.
Sa kabila ng lahat ng panlalait at masasakit niyang salita, may isang bagay palang unti-unting nawawala sa kaniya na hindi namin napansin.
Ang kaniyang mga alaala.
Nang gabing iyon, lumapit sa akin si Carlo.
“Mariel, patawarin mo ako.”
Tahimik akong nagtutupi ng damit.
“Akala ko kilala mo ako,” sagot ko.
Napayuko siya.
“Alam kong wala akong dahilan para hindi ka ipagtanggol.”
Tumulo ang luha ko.
“Carlo, hindi lang naman pera ang pinag-usapan kanina. Pagkatao ko ang hinusgahan ninyo.”
Umiyak siya.
“Alam ko.”
“Walong taon na akong asawa mo. Walong taon kitang sinamahan sa hirap. Pero isang paratang lang, nagduda ka agad.”
Hindi siya sumagot.
Dahil alam niyang totoo ang sinabi ko.
Kinabukasan, dinala namin si Aling Pilar sa doktor.
Matapos ang mga pagsusuri at konsultasyon, sinabi sa amin na mayroon siyang Alzheimer’s disease.
Ipinaliwanag ng doktor na maaari itong makaapekto sa memorya, pag-iisip, at pag-uugali.
Hindi raw niya sinasadyang makalimot.
At habang lumilipas ang panahon, maaaring mas marami pa siyang makalimutan.
Pag-uwi namin, tahimik ang biyenan ko.
Tinawag niya ako sa kaniyang kuwarto.
“Mariel, halika muna.”
Lumapit ako.
Hinawakan niya ang dalawang kamay ko.
“Anak, patawarin mo ako.”
Napaluha ako.
“Ma…”
“Hindi ko alam kung bakit ko nasabi ang mga iyon sa iyo. Pero alam kong nasaktan kita.”
Yumuko siya.
“Hindi ka magnanakaw, anak. Alam ko iyon.”
Niyakap ko siya.
Sa unang pagkakataon matapos ang walong taon, naramdaman kong tinanggap niya ako bilang anak.
Pero hindi doon nagtapos ang aming kuwento.
Makalipas ang anim na buwan, mas lumala ang kaniyang kondisyon.
May mga araw na hindi niya maalala kung nakakain na siya.
May mga gabing hinahanap niya ang kaniyang ina.
At minsan, hindi na niya makilala si Mang Ruben.
Isang hapon, habang pinapakain ko siya ng lugaw, bigla niya akong tinanong.
“Iha, sino ka?”
Parang may kutsilyong bumaon sa dibdib ko.
Ngumiti ako.
“Ako po si Mariel, Ma. Asawa ni Carlo.”
Napatingin siya sa akin.
“May asawa na si Carlo?”
Tumango ako habang pinipigilan ang mga luha.
“Opo, Ma. May apo na rin kayo.”
Ngumiti siya.
“Ang bilis naman ng panahon.”
Pagkatapos ay hinawakan niya ang kamay ko.
“Alam mo, iha, may mabait akong manugang. Si Mariel ang pangalan niya.”
Natigilan ako.
“Talaga po, Ma?”
Tumango siya.
“Masipag siyang babae. Kahit lagi akong masungit, hindi niya ako pinababayaan.”
Hindi ko na napigilan ang pag-iyak.
“Bakit po ninyo nasabi iyon?”
Ngumiti siya nang mahina.
“Dahil may mga taong kahit paulit-ulit mong masaktan, pinipili pa ring maging mabuti.”
Hinaplos niya ang pisngi ko.
“Kung makita mo siya, sabihin mong patawarin niya ako.”
Doon ako tuluyang napahagulhol.
Niyakap ko siya nang mahigpit.
“Nandito lang po ako, Ma.”
Pero hindi niya naintindihan.
Hinaplos lamang niya ang likod ko.
“Huwag kang umiyak, iha. Baka hinahanap ka na ng nanay mo.”
Makalipas ang ilang buwan, pumanaw si Aling Pilar matapos lumala ang kaniyang kalagayan.
Sa kaniyang burol, inilagay ni Carlo sa tabi ng kaniyang litrato ang lumang lata ng biskwit.
Hindi ang pera.
Kundi ang maliit na papel na may nakasulat:
“Para sa matrikula ni Carlo.”
Habang nakatingin ako sa kaniyang kabaong, naalala ko ang araw na pinagbintangan niya akong magnanakaw.
Akala ko noon, iyon na ang pinakamasakit na araw ng buhay ko bilang manugang.
Pero nagkamali ako.
Dahil mas masakit palang marinig ang isang taong humihingi ng tawad habang hindi na niya maalala kung kanino siya humihingi ng kapatawaran.
At mas masakit palang marinig ang biyenan mong ipinagmamalaking mabuti kang manugang, habang nakatingin siya sa iyong mukha na para kang isang estranghero.
Hanggang ngayon, nakatago pa rin sa amin ang lumang lata.
Hindi upang ipaalala kung sino ang kumuha ng pera.
Kundi upang ipaalala ang isang katotohanang hinding-hindi ko malilimutan.
Ang perang nawawala ay maaari pang mahanap. Ang nasirang tiwala ay maaari pang ayusin. Pero ang mga alaalang unti-unting binubura ng isang malubhang karamdaman ay may mga pagkakataong hindi na maibabalik.
At kung may isang bagay akong pinagsisisihan, iyon ay ang mga panahong mas pinili naming magtanim ng sama ng loob kaysa unawain kung bakit unti-unting nagbabago ang isang taong dati naming kilala.
Dahil sa huling araw na nakilala ako ni Aling Pilar bilang kaniyang manugang, hindi ko alam na iyon na pala ang huli.
At wala nang mas masakit kaysa sa pagmamahal sa isang taong buhay pa, pero unti-unti ka nang nakakalimutan.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Huwag basta magbintang nang walang sapat na ebidensya. Ang maling paratang ay maaaring makasira ng dignidad, tiwala, at relasyon. Bago humusga, alamin muna ang buong katotohanan.
2. Ang tiwala ng mag-asawa ay kailangang pangalagaan lalo na sa panahon ng problema. Hindi sapat ang pagmamahalan kung madali tayong maniwala sa paratang ng iba. Ang asawa ay dapat pakinggan at bigyan ng patas na pagkakataong maipagtanggol ang sarili.
3. Hindi lahat ng pagbabago sa ugali ng matatanda ay simpleng pagiging masungit o makakalimutin. May mga pagkakataong ang paulit-ulit na pagkalito at pagkawala ng memorya ay maaaring palatandaan ng isang kondisyong nangangailangan ng pagsusuri ng doktor.
4. Ang pag-unawa ay mahalaga, ngunit hindi nito binubura ang sakit na dulot ng masasamang salita. Maaaring magkaroon ng dahilan ang kilos ng isang tao, pero mahalaga pa rin ang paghingi ng tawad, paghilom ng sugat, at muling pagtatayo ng tiwala.
5. Pahalagahan ang ating mga magulang at nakatatanda habang nakikilala at nakakausap pa nila tayo. Hindi natin alam kung hanggang kailan nila maaalala ang ating mga pangalan, mukha, at mga pinagsamahan.
6. Ang pagpapatawad ay hindi palaging nangangahulugang nakalimutan na natin ang nangyari. Minsan, pinipili nating magpatawad dahil ayaw nating dalhin ang galit habang buhay, lalo na kung wala nang pagkakataong maibalik ang nakaraan.
7. May mga pagkakataong mas mahalaga ang pagmamahal kaysa sa pagiging tama sa isang pagtatalo. Ang pera ay maaaring mapalitan, ngunit ang mga huling sandaling makasama ang ating mga mahal sa buhay ay hindi na mabibili kailanman.
Kung naantig ang iyong puso sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Maaaring may isang pamilyang nangangailangan ng paalala na huwag agad manghusga, maging mapagpasensya sa mga nakatatanda, at pahalagahan ang kanilang mga magulang habang may pagkakataon pang maipadama ang pagmamahal.
Kung ikaw si Mariel, mapapatawad mo rin ba ang biyenan mong nagpahiya sa iyo sa harap ng buong pamilya, lalo na kung malalaman mong may malubha pala siyang karamdaman?
