“Wala kang dala? Kahit tsokolate man lang?”
Iyon ang unang sinabi ng anak kong si Marco nang buksan niya ang maleta ko.
Tahimik akong nakatayo sa gitna ng sala habang isa-isa niyang hinahalungkat ang mga damit ko.
Walang sapatos.
Walang pabango.
Walang cellphone.
Walang bagong damit.
Wala kahit isang kahon ng imported na tsokolate na dati kong palaging inuuwi tuwing nagbabakasyon ako mula Saudi.
“Pa, seryoso ba?” singit ng anak kong si Lea. “Tatlong taon kang hindi umuwi tapos wala kang pasalubong?”
Napatingin ako sa kanilang dalawa.
Hindi ko agad alam kung ano ang isasagot ko.
Sa isip ko, tatlong taon kong binilang ang bawat araw bago ko sila muling mayakap.
Tatlong taon akong natulog sa maliit na kuwartong pinagsasaluhan namin ng apat na manggagawa.
Tatlong taon akong nagtrabaho sa ilalim ng init na parang sinusunog ang balat.
Pero sa unang ilang minuto ng pag-uwi ko, ang napansin nila ay ang walang lamang maleta.
“Ano ba naman kayo?” sabi ng nanay nila, si Tess. “Kakauwi lang ng Papa ninyo.”
Pero halata rin sa mukha niya ang pagtataka.
Dati kasi, kapag umuuwi ako, dalawang malalaking maleta ang dala ko.
Isa para sa damit ko.
Isa para sa pasalubong.
Ngayon, isang kupas na bag lang ang bitbit ko.
“Pasensya na,” mahina kong sabi.
Umirap si Lea.
Si Marco naman ay naupo sa sofa.
“Akala ko pa naman may bago akong phone.”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
Hindi dahil sa cellphone.
Kundi dahil sa sandaling iyon, saka ko naisip na baka kasalanan ko rin kung bakit iyon ang inaasahan nila sa akin.
Ako si Renato.
Labing-apat na taon akong nagtrabaho sa Saudi Arabia.
Noong una akong umalis, pitong taong gulang pa lamang si Marco.
Apat naman si Lea.
Naalala ko pa ang gabi bago ang flight ko.
Mahigpit silang nakakapit sa bewang ko.
“Papa, huwag ka nang umalis,” iyak ni Lea.
Sinabi kong saglit lang.
Sinabi kong babalik ako.
Sinabi kong ginagawa ko iyon para sa kanila.
Pero ang isang kontrata ay naging dalawa.
Ang dalawang taon ay naging lima.
Hanggang hindi ko namalayan na halos buong kabataan nila ay sa video call ko lang nakita.
Kapag birthday nila, nagpapadala ako ng pera.
Kapag Pasko, may kahon mula Saudi.
Kapag may magandang grado, may bagong sapatos.
Kapag malungkot sila, nagpapadala ako ng pambili ng gusto nila.
Akala ko iyon ang paraan para maramdaman nilang naroon pa rin ako.
Hindi ko alam na unti-unti ko rin silang tinuturuan na ang pag-uwi ni Papa ay laging may kasamang kahon.
Noong una, masaya naman ako sa Saudi.
Hindi madali ang trabaho, pero sapat ang sahod.
Mechanic ako sa isang malaking kumpanya.
Maagang gumigising.
Minsan gabi na nakakauwi.
May mga araw na gusto ko nang sumuko.
Pero kapag tinitingnan ko ang litrato ng mga anak ko sa wallet, nagpapatuloy ako.
“Para sa bahay,” palagi kong sinasabi.
“Para makapagtapos ang mga bata.”
May maliit kaming bahay noon na gawa sa kahoy at hollow blocks.
Kapag malakas ang ulan, may tumutulo sa bubong.
Pangarap kong mapagawa iyon.
Kaya tuwing may overtime, tinatanggap ko.
Kapag may pagkakataong magtrabaho sa rest day, pumapasok ako.
Pero habang lumalaki ang kita ko, lumalaki rin ang gastusin namin.
Tuition.
Kuryente.
Groceries.
Gadgets.
Motor ni Marco.
Laptop ni Lea.
Minsan ay sasabihin ni Tess, “Kailangan daw ng mga bata.”
At halos hindi ako marunong tumanggi.
Hanggang isang araw, may tumawag mula sa Pilipinas.
May problema raw sa lupang kinatatayuan ng bahay namin.
Matagal na pala iyong nakasangla noon pa sa isang kamag-anak ni Tess.
Kapag hindi nabayaran ang natitirang halaga, maaaring mapasakamay ng iba ang lupa.
Hindi alam ng mga anak ko.
Pati si Tess, ayaw niyang sabihin ko muna.
“Baka mag-alala sila,” sabi niya.
Tinanong ko kung magkano.
Nang sabihin niya ang halaga, halos mawalan ako ng lakas.
Mahigit isang milyong piso.
Wala akong ganoong pera.
May ipon ako.
Pero kulang.
Kaya gumawa ako ng desisyong walang nakaalam.
Tinanggap ko ang halos lahat ng overtime.
Huminto ako sa pagbili ng bagong damit.
Hindi ako sumama sa mga kaibigan kong kumakain sa labas.
Kapag may extra allowance, itinatabi ko.
At nang dumating ang renewal ng kontrata ko, pumirma ako kahit gusto ko nang umuwi.
Iyon ang dahilan kung bakit tatlong taon akong hindi nakapagbakasyon.
Hindi dahil ayaw kong makita ang pamilya ko.
Kundi dahil bawat ticket pauwi ay katumbas ng perang maaaring idagdag sa pambayad sa lupa.
Sa huling taon ko sa Saudi, halos wala akong binili para sa sarili ko.
Luma ang sapatos ko.
Kupas ang mga damit ko.
Maging cellphone ko ay may bitak ang screen.
May mga kasamahan akong nagtatanong.
“Renato, kailan ka bibili ng bago?”
Ngumingiti lang ako.
“May pinag-iipunan ako.”
Hindi ko sinabi kung ano.
At isang buwan bago ako tuluyang umuwi, natapos ko rin.
Nabayaran ang buong utang sa lupa.
Naiproseso ang mga dokumento.
At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, malinaw nang nakapangalan sa amin ang bahay at lupa.
Pero hindi ko sinabi sa mga anak ko.
Gusto kong personal kong ibigay ang dokumento.
Kaya noong nakita kong galit sila dahil wala akong pasalubong, tahimik akong pumasok sa kuwarto.
Kinuha ko ang maliit na brown envelope na itinago ko sa pinakailalim ng bag.
Pagbalik ko sa sala, nag-uusap pa rin sina Marco at Lea.
“Parang hindi man lang tayo naisip,” narinig kong sabi ni Marco.
Doon ako huminto.
Masakit.
Pero hindi ako nagalit.
Lumapit ako sa mesa at inilapag ang sobre.
“Ano ’yan?” tanong ni Tess.
“Pasalubong ko.”
Napatingin sa akin ang mga anak ko.
Binuksan ko ang sobre.
Inilabas ko ang mga papeles.
Tax declaration.
Official receipts.
Deed of release.
At kopya ng titulo.
“Ano po ’yan?” tanong ni Lea.
Iniabot ko sa kaniya.
“Bahay natin.”
Natahimik sila.
“Hindi ko maintindihan,” sabi ni Marco.
Huminga ako nang malalim.
Ipinaliwanag ko ang lahat.
Ang pagkakasangla sa lupa.
Ang natitirang utang.
Ang mga overtime.
Ang mga taon na hindi ako umuwi.
Ang mga gabing instant noodles lang ang kinakain ko para makatipid.
Ang sapatos na tatlong beses kong ipinatahi dahil ayokong bumili ng bago.
At ang dahilan kung bakit walang laman ang maleta ko.
“Kapag binilhan kita ng bagong cellphone,” sabi ko kay Marco, “masaya ka siguro ng ilang taon.”
Napayuko siya.
“Pero itong papel na ito, anak, sana hanggang sa mga magiging anak ninyo may bahay kayong matatawag na sa inyo.”
Nagsimulang mamula ang mga mata ni Lea.
“Pa…”
Ngumiti ako.
“Pasensya na kung walang tsokolate.”
Bigla siyang umiyak.
Lumapit siya at niyakap ako.
“Sorry, Papa.”
Hindi ako nakasagot.
Ilang segundo lang, naramdaman kong niyakap din ako ni Marco.
“Sorry, Pa,” bulong niya. “Hindi namin alam.”
Napapikit ako.
Iyon lang pala ang gusto kong marinig.
Hindi pasasalamat sa titulo.
Hindi papuri.
Kundi maramdaman kong ang tatlong taong pagkawala ko ay hindi nasayang.
Umiyak din si Tess.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin na halos wala ka nang ginagastos para sa sarili mo?”
Ngumiti ako.
“Kung sinabi ko, pipigilan mo ako.”
Kinagabihan, sabay-sabay kaming kumain.
Walang imported na pagkain.
Walang mamahaling handa.
Pritong isda, gulay, at kanin lang.
Pero iyon ang pinakamasayang hapunan ko sa loob ng maraming taon.
Pagkatapos kumain, lumabas kami sa harap ng bahay.
Tinitigan ko ang mga pader.
Ang bubong.
Ang maliit na hardin ni Tess.
At saka ko naisip ang lahat ng bagay na hindi nakikita ng pamilya ng isang OFW.
Hindi nila nakikita ang kwartong tinitirhan mo sa ibang bansa.
Hindi nila nakikita kung ilang beses mong pinipili ang murang pagkain.
Hindi nila nakikita kung gaano kasakit manood ng graduation sa cellphone.
Hindi nila nakikita ang Pasko na ikaw lang ang gising habang masayang nagkakasama ang pamilya mo sa Pilipinas.
Ang nakikita nila ay ang balikbayan box.
Ang pasalubong.
Ang pera.
Pero sa likod ng bawat kahon ay maaaring may isang magulang na unti-unting nauubusan ng lakas habang pilit na binubuo ang kinabukasan ng pamilya.
Makalipas ang ilang buwan, unang sumahod si Marco sa bago niyang trabaho.
Pag-uwi niya, may dala siyang maliit na kahon.
Iniabot niya sa akin.
“Ano ito?”
“Buksan mo, Pa.”
Sapatos.
Bago.
Eksaktong sukat ko.
Napatawa ako.
“Bakit ka gumastos?”
Ngumiti siya.
“Matagal ka nang bumibili para sa amin. Kami naman.”
Napalingon ako para itago ang luha ko.
Pero nakita niya.
Niyakap niya ako.
At doon ko naintindihan na ang pinakamahalagang pasalubong na naiuwi ko mula Saudi ay hindi pala iyong papel.
Hindi ang titulo.
Hindi ang bahay.
Kundi ang pagkakataong matutuhan naming lahat na ang pagmamahal ng isang magulang ay hindi nasusukat sa kung gaano karaming regalo ang laman ng maleta.
Minsan, walang laman ang maleta dahil ibinuhos na niya ang lahat sa kinabukasan ng mga taong hinihintay niyang makauwi.
Kung may magulang, asawa, kapatid, o kaibigan kang nagtatrabaho malayo sa pamilya, huwag mo lamang itanong kung ano ang pasalubong niya. Tanungin mo rin kung kumusta siya, gaano siya napagod, at kung ilang bagay ang isinakripisyo niya para makauwi sa inyo.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka makatulong itong ipaalala sa isang tao na sa likod ng bawat OFW na umuuwi ay may mga sakripisyong hindi kasya sa kahit pinakamalaking balikbayan box.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Hindi nasusukat sa pasalubong ang pagmamahal ng isang magulang. May mga pagkakataong ang perang hindi ginastos sa regalo ay inilaan pala sa mas mahalagang pangangailangan at kinabukasan ng pamilya.
2. Maraming sakripisyo ng OFW ang hindi nakikita ng kanilang pamilya. Sa likod ng perang ipinapadala ay maaaring may pagod, pangungulila, pagtitipid, at mga taong maraming taon nang hindi nakakasama ang kanilang mga mahal sa buhay.
3. Huwag agad humusga kapag hindi natin alam ang buong kuwento. Ang isang bagay na mukhang pagkukulang ay maaaring bunga pala ng malaking sakripisyo.
4. Turuan ang mga anak na pahalagahan ang presensya kaysa materyal na bagay. Ang cellphone, damit, at regalo ay naluluma, ngunit ang pagmamahal at sakripisyo ng magulang ay mananatiling bahagi ng kanilang buhay.
5. Ang tunay na kayamanan ay ang seguridad at pagmamahalan ng pamilya. Mas mahalaga ang tahanang buo, ligtas, at puno ng pagmamahal kaysa sa anumang mamahaling bagay na maaaring ilagay sa loob nito.
