“BAKIT PANGALAN NG IBANG BABAE ANG NAKASULAT SA MAILBOX NG BAHAY KO?”
Iyon ang unang nasabi ko nang makita ko ang pangalang nakapaskil sa gate ng bahay na pitong taon kong pinag-ipunan habang nagtatrabaho sa Hong Kong.
MRS. JANELLE RAMIREZ.
Hindi iyon ang pangalan ko.
Ako si Teresa Ramirez.
At ang bahay na iyon, mula sa pundasyon hanggang sa huling piraso ng bubong, ay itinayo gamit ang perang ipinadala ko buwan-buwan.
Nakatayo ako sa labas ng gate, hawak ang maleta at mga pasalubong para sa aking asawa at dalawang anak.
Disyembre 24 noon.
Bisperas ng Pasko.
Balak ko sanang sorpresahin sila.
Pero ako ang nasorpresa.
Dahil nang bumukas ang pinto ng bahay, nakita ko ang asawa kong si Renato na nakayakap sa isang babaeng hindi ko kilala.
May maliit na batang babae sa tabi nila.
At nang magsalita ang bata, parang gumuho ang buong mundo ko.
“Papa, bakit may babaeng umiiyak sa gate natin?”
Hindi ako nakagalaw.
Papa?
Tinawag niyang Papa ang asawa ko.
At ang babaeng kayakap niya ay nakasuot ng pulang damit na may burdang pangalan.
Janelle.
Doon ko naunawaan kung bakit ilang taon nang ayaw ni Renato na umuwi ako tuwing Pasko.
Pero ang hindi ko alam, may mas masakit pa pala akong matutuklasan sa loob ng bahay.
Ako si Teresa, apatnapu’t isang taong gulang.
Pitong taon akong nagtrabaho bilang domestic helper sa Hong Kong.
Umalis ako ng Pilipinas noong anim na taong gulang pa lamang ang panganay kong si Angelo at tatlong taong gulang ang bunso kong si Mika.
Mahirap ang buhay namin noon.
Nangungupahan kami sa isang maliit na bahay sa Cavite.
Si Renato ay namamasada ng tricycle, samantalang ako ay naglalaba ng damit ng kapitbahay.
Madalas kaming magkulang sa pambayad ng kuryente.
May mga gabing sardinas lamang ang ulam namin.
Kaya nang magkaroon ako ng pagkakataong magtrabaho sa Hong Kong, kahit masakit sa dibdib, tinanggap ko.
“Pitong taon lang, mahal,” sabi ko kay Renato bago ako umalis.
“Pagkatapos, may sarili na tayong bahay. Hindi na natin kailangang mangupahan.”
Niyakap niya ako.
“Hihintayin ka namin. Basta ingatan mo ang sarili mo.”
Iyon ang pangakong pinanghawakan ko.
Sa Hong Kong, hindi madali ang buhay ko.
Alas-singko pa lamang ng umaga, gising na ako.
Nagluluto, naglilinis, naglalaba, at nag-aalaga ng dalawang bata.
May mga gabing nanginginig ang mga kamay ko sa pagod.
Pero kapag tumitingin ako sa litrato ng mga anak ko, bumabalik ang lakas ko.
Buwan-buwan, nagpapadala ako ng apatnapung libong piso.
Dalawampu’t limang libo para sa bahay.
Sampung libo para sa pagkain at pag-aaral ng mga bata.
At limang libo para sa ipon namin.
Kapag may bonus, ipinapadala ko rin.
Minsan, hindi na ako bumibili ng bagong damit.
Hindi ako sumasama sa mga kaibigan kong OFW kapag may lakad.
Kahit gustong-gusto kong kumain sa restaurant, nagtitipid ako.
Dahil bawat dolyar na matitira ay may katumbas na hollow block, semento, o bakal para sa bahay namin.
Tuwing video call, ipinapakita ni Renato ang progreso ng construction.
“Teresa, tingnan mo. May second floor na tayo!”
Napapaiyak ako sa tuwa.
“Ang ganda, mahal! Konti na lang, makakauwi na ako!”
Pero habang lumilipas ang mga taon, unti-unting nagbago ang asawa ko.
Dati, araw-araw siyang tumatawag.
Kalaunan, isang beses na lamang sa isang linggo.
Kapag gabi, lagi niyang sinasabing pagod siya.
Kapag gusto kong makausap ang mga bata, madalas niyang sabihin na tulog na sila.
“Renato, bakit hindi mo sila gisingin kahit saglit?”
“Huwag ka nang mag-alala. Mabuti naman sila.”
Pinaniwalaan ko siya.
Dahil asawa ko siya.
Dahil ama siya ng mga anak ko.
At dahil hindi ko maisip na magagawa niya akong lokohin habang nagpapakahirap ako para sa aming pamilya.
Noong Nobyembre, sinabi kong gusto kong umuwi sa Pasko.
Bigla siyang tumutol.
“Teresa, huwag muna. Marami pang kailangang ayusin sa bahay.”
“Pero mahal, pitong taon na akong hindi nakakapag-Pasko kasama ang mga bata.”
“Sa susunod na taon na lang.”
Napahikbi ako.
“Renato, hanggang kailan ba ako maghihintay?”
Hindi siya sumagot.
Kaya nagdesisyon akong umuwi nang walang pasabi.
Gusto kong makita ang mukha ng mga anak ko kapag bigla akong lumitaw sa pintuan.
Bumili ako ng mga damit, laruan, tsokolate, at bagong sapatos para sa kanila.
May regalo rin ako kay Renato.
Isang relong matagal na niyang gustong bilhin.
Pero nang makarating ako sa aming bahay, lahat ng saya ko ay napalitan ng takot.
“Teresa?”
Iyon ang unang sinabi ni Renato nang makita niya ako sa gate.
Namumutla siya.
“Bakit hindi ka nagsabi na uuwi ka?”
Napatawa ako habang nangingilid ang luha.
“Iyon talaga ang una mong itatanong?”
Lumapit ang babaeng nakapula.
“Sino siya, mahal?”
Napatingin ako sa kanya.
Mahal?
Tinawag niyang mahal ang asawa ko.
“Renato, sino ang babaeng ito?”
Tahimik siya.
“Teresa, pumasok ka muna. Mag-usap tayo.”
“Hindi! Dito mo sabihin! Sino siya?”
Napayuko si Renato.
“Si Janelle.”
“At bakit nakatira siya sa bahay ko?”
Hindi siya makasagot.
Ang babaeng si Janelle ang nagsalita.
“Ako ang asawa niya.”
Parang huminto ang mundo ko.
“Anong asawa?”
Tumingin ako kay Renato.
“Renato, pitong taon akong nagtatrabaho sa ibang bansa. Hindi tayo naghiwalay. Hindi tayo nag-annulment. Paano siya naging asawa mo?”
Napaluha si Janelle.
“Sinabi niyang matagal na kayong hiwalay.”
Napatakip ako sa bibig.
Sa loob ng bahay, nakita ko ang mga dekorasyong pamasko.
May malaking Christmas tree.
May mamahaling sofa.
May malapad na telebisyon.
At sa dingding, may malaking family portrait.
Si Renato.
Si Janelle.
At ang maliit nilang anak.
Wala ako.
Wala rin sina Angelo at Mika.
“Renato, nasaan ang mga anak ko?”
Bigla siyang natahimik.
“Nasaan sina Angelo at Mika?”
“Teresa, kalma ka muna.”
“HUWAG MO AKONG PAKALMAHIN! NASAAN ANG MGA ANAK KO?”
Napaatras si Janelle.
Makalipas ang ilang sandali, mahinang sumagot si Renato.
“Nasa nanay ko sila.”
“Bakit?”
“Masikip kasi rito kapag nandito silang lahat.”
Tumingin ako sa napakalaking bahay.
Apat ang kuwarto.
May dalawang palapag.
May maluwang na sala.
At sinabi niyang masikip?
Hindi na ako nakipagtalo.
Kinuha ko ang maleta ko at dumiretso sa bahay ng biyenan kong si Aling Lourdes.
Pagdating ko, halos hindi ko makilala ang lugar.
Isang maliit na bahay na gawa sa lumang kahoy at yero.
May sirang bintana.
At sa labas, nakasampay ang dalawang kupas na uniporme.
Kumatok ako.
Isang payat na binatilyo ang nagbukas.
“Po?”
Tinitigan ko siya.
“Angelo?”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Ma?”
Bigla niya akong niyakap.
“Ma! Umuwi ka na!”
Humagulgol ako habang yakap ang anak kong pitong taon kong hindi nayakap.
Mula sa loob, lumabas ang isang batang babae.
Si Mika.
Pero hindi siya agad lumapit.
Nakatayo lamang siya sa pintuan, hawak ang isang lumang manika.
“Mika, anak…”
Dahan-dahan siyang lumapit.
“Ma, ikaw po ba talaga?”
Lumuhod ako.
“Oo, anak. Si Mama ito.”
Bigla siyang umiyak.
“Akala ko po hindi ka na babalik.”
Niyakap ko siya nang mahigpit.
“Bakit mo naman naisip iyon?”
Doon nagsalita si Angelo.
“Kasi po, sinabi ni Papa na ayaw mo na raw sa amin.”
Parang may humampas sa dibdib ko.
“Ano?”
Napayuko siya.
“Sinabi niya pong may bago ka nang pamilya sa Hong Kong. Kaya hindi ka na raw umuuwi.”
Hindi ko alam kung paano ako nanatiling nakatayo.
Dahil habang pinaghihirapan kong ipagawa ang bahay para sa mga anak ko, pinapaniwala pala silang iniwan ko na sila.
Lumabas si Aling Lourdes.
Pagkakita sa akin, napahagulhol siya.
“Teresa, patawarin mo ako.”
“Ma, bakit ganito ang mga bata?”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Isang taon na silang nandito. Noong una, sabi ni Renato, pansamantala lang. Pero hindi na niya sila binalikan.”
Napatakip ako sa bibig.
“Paano po kayo nabubuhay?”
“Minsan, nagpapadala siya ng dalawang libo. Kapag wala, naglalaba ako.”
Napatingin ako sa mga anak ko.
Si Angelo, labing-tatlong taong gulang, ay tumutulong na raw magbuhat ng mga paninda sa palengke tuwing walang pasok.
Si Mika naman, sampung taong gulang, ay madalas umabsent dahil wala silang pamasahe.
Doon ako tuluyang napaluhod.
Pitong taon akong nagpapadala ng pera.
Pitong taon kong pinangarap na magkaroon sila ng magandang buhay.
Pero ang mga anak ko, namumuhay sa hirap habang may ibang pamilyang nagpapakasarap sa bahay na itinayo ko.
Nang gabing iyon, sabay-sabay kaming kumain ng simpleng hapunan.
May pritong galunggong.
May ginisang monggo.
At may maliit na platong may tatlong pirasong pandesal.
“Ma, pasensya na po,” sabi ni Angelo. “Wala po kaming handa para sa Pasko.”
Hinawakan ko ang kanyang kamay.
“Anak, wala kang dapat ipagpasensya.”
Ngumiti si Mika.
“Ma, kahit wala tayong spaghetti, masaya na po ako kasi nandito ka.”
Hindi ko napigilang umiyak.
Dahil sa lahat ng mamahaling regalong binili ko sa Hong Kong, wala palang makakatumbas sa simpleng presensya ko sa harap nila.
Kinabukasan, bumalik si Renato.
Lumuhod siya sa harap ko.
“Teresa, patawarin mo ako.”
Hindi ako nagsalita.
“Nagkamali ako. Pero mahal ko pa rin kayo.”
Tinitigan ko siya.
“Renato, alam mo ba kung ilang Pasko akong umiyak sa Hong Kong?”
Napayuko siya.
“Alam mo ba kung ilang beses kong gustong umuwi pero pinigilan mo ako?”
Tahimik siya.
“Hindi lang ako ang niloko mo. Pati mga anak natin.”
Umiyak siya.
Pero hindi na ako naawa.
Dahil noong kailangan siya ng mga anak namin, iba ang pinili niyang samahan.
Sinabi kong kukunsulta ako sa abogado para maprotektahan ang karapatan namin ng mga bata at maayos ang usapin sa bahay at ari-arian.
Hindi ko na hiniling na bumalik siya.
Ang mahalaga sa akin ay hindi na muling maranasan ng mga anak ko ang pakiramdam na inabandona sila.
Pagkatapos niyang umalis, inayos ko ang mga gamit ni Angelo at Mika.
Sa ilalim ng lumang kama, may nakita akong kahon ng sapatos.
Puno iyon ng mga sulat.
May nakasulat sa ibabaw.
PARA KAY MAMA KAPAG UMUWI NA SIYA.
Binuksan ko ang unang sulat.
Dear Mama,
Maligayang Pasko po. Sana masarap ang pagkain mo diyan. Huwag kang mag-alala sa amin. Mabait naman po ako kay Lola.
Ang ikalawang sulat ay noong sumunod na Pasko.
Ma, honor po ako sa school. Sana nakita mo akong umakyat sa stage. Hindi po nakapunta si Papa. Pero okay lang. Iniisip ko na lang na nandito ka.
Sunod-sunod kong binasa ang mga sulat.
Bawat taon, may bagong mensahe.
May mga guhit ng Christmas tree.
May mga larawang iginuhit ng mga bata.
May mga simpleng kahilingan.
Hanggang sa makarating ako sa pinakahuling sulat ni Angelo.
Nakasulat iyon ilang linggo bago ako umuwi.
Ma,
Hindi ko na po alam kung mahal mo pa kami.
Sabi ni Papa, hindi ka na raw babalik.
Pero hindi ako naniniwala.
Kasi naaalala ko pa noong maliit ako, sinasabi mong kahit saan ka pumunta, uuwi ka pa rin sa amin.
Ma, hindi na po namin kailangan ng malaking bahay.
Hindi na rin po namin kailangan ng bagong sapatos.
Kung puwede lang, huwag ka nang magpadala ng pera.
Umuwi ka na lang.
Malaki na po ako. Kaya ko nang tumulong sa iyo.
Si Mika po, lagi kang hinahanap kapag gabi.
At Ma, may gusto po sana akong sabihin.
Hindi ko na po maalala kung ano ang pakiramdam na yakapin mo ako.
Pero sigurado po akong kapag umuwi ka, makikilala pa rin kita.
Hindi ko na natapos ang pagbabasa.
Niyakap ko ang kahon at humagulgol.
Dahil sa wakas, naintindihan ko ang isang bagay na pitong taon kong hindi nakita.
Habang abala akong nag-iipon para mabigyan sila ng malaking bahay, unti-unti palang nawawala sa kanila ang pakiramdam na may tahanan sila.
Habang binibilang ko ang perang kinikita ko, binibilang naman nila ang mga Paskong wala ako.
At habang nangangarap akong makapagbigay ng mamahaling regalo, iisa lamang pala ang hinihiling nila.
Ang makauwi ang kanilang ina.
Noong mismong araw ng Pasko, nagluto ako ng spaghetti.
Bumili ako ng maliit na cake.
Naglatag kami ng banig sa sahig ng bahay ni Aling Lourdes.
Walang malaking Christmas tree.
Walang mamahaling dekorasyon.
Pero habang kumakain kami, biglang lumapit si Mika.
“Ma, may regalo rin po ako sa iyo.”
Iniabot niya ang isang nakatuping papel.
Binuksan ko iyon.
Isang drawing ng bahay.
Maliit lamang.
May isang pinto.
Dalawang bintana.
At tatlong taong magkahawak-kamay sa harap.
Sa ibaba, may nakasulat.
ANG BAHAY NAMIN KAPAG HINDI NA UMAALIS SI MAMA.
Napaluha ako.
“Anak, bakit tatlo lang tayo sa drawing?”
Saglit siyang natahimik.
Pagkatapos, mahina siyang sumagot.
“Kasi po, Ma, noong umalis si Papa, sinabi niya na hindi na raw niya kami kailangan. Pero sana ikaw, kailangan mo pa rin kami.”
Doon ako tuluyang nasaktan.
Hindi dahil sa bahay na inagaw sa akin.
Hindi dahil sa perang nawala.
Hindi dahil sa babaeng pumalit sa aking puwesto.
Kundi dahil may dalawang batang natutong magtanong kung karapat-dapat pa ba silang mahalin ng sarili nilang mga magulang.
Niyakap ko silang dalawa.
“Anak, hindi ninyo kailangang magmakaawa para mahalin kayo. Mahal na mahal kayo ni Mama.”
At sa unang pagkakataon matapos ang pitong taon, sabay-sabay kaming natulog sa iisang kuwarto.
Mahigpit ang yakap ni Mika sa braso ko.
Si Angelo naman ay nakahawak sa laylayan ng damit ko, para bang natatakot siyang paggising niya ay wala na naman ako.
Kinabukasan, nang magising ako, nakita kong gising na si Angelo.
Tahimik siyang nakatingin sa akin.
“Anak, bakit hindi ka pa bumabangon?”
Ngumiti siya.
“Gusto ko lang po siguraduhin na hindi panaginip na umuwi ka.”
Doon ko naunawaan ang pinakamalupit na bahagi ng pitong taong pagkawala ko.
Ang bahay na pinaghirapan kong ipatayo ay naging tahanan ng ibang pamilya.
Pero ang dalawang anak na pinagtrabahuhan ko, muntik nang lumaking walang paniniwalang may tahanan pa silang babalikan.
At kahit mabawi ko ang bawat sentimong ipinadala ko, kahit maibalik sa pangalan ko ang bahay, kahit makapagsimula kaming muli, may isang bagay na hindi ko na kailanman mabibili.
Ang pitong Paskong lumipas habang ang mga anak ko ay natutulog na walang yakap ng kanilang ina.
Kaya ngayong Pasko, hindi ko na hiniling ang malaking bahay na dati kong pinapangarap.
Ang ipinangako ko sa sarili ko ay hindi na muling magiging kapalit ng pagmamahal ko ang isang perang ipinapadala lamang sa bank account.
Dahil ang tunay na tahanan ay hindi ang bahay na may pinakamagandang bubong o pinakamahal na kasangkapan.
Ito ang lugar kung saan walang batang natatakot na baka hindi na siya mahalaga sa kanyang sariling mga magulang.
Kung naantig kayo sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa inyong mga kaibigan at pamilya, lalo na sa mga OFW at mga magulang na malayo sa kanilang mga anak. Maaaring may isang taong kailangang mapaalalahanan na habang nagsisikap tayong mabigyan ng magandang kinabukasan ang ating pamilya, mahalaga ring tiyaking hindi nila nararamdamang nag-iisa sila sa kasalukuyan.
MGA ARAL SA BUHAY
1. ANG TIWALA AY HINDI DAPAT SINASAMANTALA. Ang perang ipinapadala ng isang OFW ay bunga ng pagod, luha, at sakripisyo. Ang paggamit nito sa pansariling interes at panloloko ay hindi lamang pagtataksil sa asawa, kundi pati sa buong pamilyang umaasa sa perang iyon.
2. HINDI SAPAT ANG MAGANDANG BAHAY KUNG WALA NAMANG PAGMAMAHAL SA LOOB NITO. Maaaring magkaroon ng malaking bahay, mamahaling kasangkapan, at magandang pamumuhay, ngunit walang saysay ang lahat kung ang mga taong dapat nakatira roon ay pinagkaitan ng kalinga at pagmamahal.
3. ANG MGA ANAK AY HINDI DAPAT GAMITING KASANGKAPAN SA PANLOLOKO NG MAGULANG. Walang batang dapat makaranas na pagsinungalingan tungkol sa pagmamahal ng kanyang ina o ama. Ang ganitong panlilinlang ay maaaring mag-iwan ng sugat na dadalhin nila hanggang sa pagtanda.
4. ANG SAKRIPISYO NG MGA OFW AY DAPAT PAHALAGAHAN AT IGALANG. Hindi madaling mamuhay sa ibang bansa nang malayo sa sariling pamilya. Ang bawat perang ipinapadala ay may katumbas na mga araw ng pagod at pagkakataong hindi na maibabalik.
5. ANG PINAKAMAHALAGANG REGALO SA PAMILYA AY ANG PAGMAMAHAL AT PRESENSYA. Hindi lahat ng anak ay naghahangad ng mamahaling laruan o magandang bahay. Minsan, ang pinakamalaking pangarap nila ay ang makasama ang kanilang mga magulang, mayakap sila sa gabi, at maramdamang hindi sila kailanman iiwan o kakalimutan.
