“SINABI KO NA PO, WALA ANG PANGALAN NI LOLO! BAKA MALI PO ANG LISTAHAN!”
Iyon ang paulit-ulit kong sigaw habang nakatayo sa harap ng lumang mesa sa barangay hall.
Sampung taong gulang lang ako noon, kaya halos lahat ng tao sa pila ay nakatingin sa akin.
May mga naiinis.
May mga napapailing.
At ang isang staff sa mesa ay halatang nauubusan na ng pasensya.
“Ilang beses na nating tiningnan, iho,” sabi niya. “Kung wala ang pangalan, wala talaga. Umuwi ka na.”
Pero hindi ako gumalaw.
Mahigpit kong hawak ang maliit na papel na isinulat ni Lolo Ernesto bago kami pumunta roon.
Buong pangalan niya.
Petsa ng kapanganakan.
At ang lumang address namin.
“Nandito po dati ang pangalan niya,” sabi ko. “Sabi ni Lolo, ilang taon na siyang nakalista rito.”
May lalaking nasa likod ko ang bumulong, “Bata lang ’yan. Pauwiin na.”
Napayuko ako.
Pero naalala ko ang sinabi ni Lolo bago kami umalis ng bahay.
“Benjie, samahan mo ako. Mahina na ang mata ko. Ikaw ang maghahanap ng pangalan ko.”
Kaya hindi ako aalis nang hindi ko nalalaman kung bakit bigla itong nawala.
At hindi ko alam na ang maliit na pagtutol kong iyon ang magbubukas ng isang lumang tala na matagal nang hindi napapansin ng kahit sino.
Kasama ko si Lolo Ernesto nang araw na iyon.
Pitumpu’t walong taong gulang na siya. Mabagal na siyang maglakad at gumagamit ng tungkod kapag masakit ang tuhod niya.
Nasa labas lamang siya ng opisina dahil masikip sa loob.
Simula nang mamatay si Lola, ako na ang madalas niyang kasama. Ang mga magulang ko ay parehong nagtatrabaho sa siyudad, kaya kay Lolo ako lumaki.
Siya ang gumigising sa akin para pumasok sa paaralan.
Siya ang naghahanda ng pandesal tuwing umaga.
At siya rin ang nagturo sa akin na huwag agad maniwala kapag may bagay na alam mong hindi tama.
Kaya nang makita naming wala ang pangalan niya sa kopyang ipinapakita sa barangay, nagtanong ako.
Una, maayos.
Pagkatapos, paulit-ulit.
Hanggang sa napagalitan ako.
“Iho, maraming taong naghihintay,” sabi ng staff. “Hindi puwedeng buong araw nating hanapin ang isang pangalan.”
Lumabas ako sandali at sinabi kay Lolo ang nangyari.
Hindi siya nagalit.
Ngumiti lamang siya at hinawakan ang balikat ko.
“Baka may pagkakamali lang.”
Pero nakita kong nanginginig ang kamay niya.
“Sigurado ka pong nandito dati?”
Tumango siya.
“Matagal na.”
Doon ako bumalik sa opisina.
At doon na ako napasigaw.
“Huwag n’yo naman pong basta sabihing wala! Tingnan n’yo po ulit!”
Tahimik bigla ang silid.
Isang babaeng nasa kabilang mesa ang tumayo.
Siya si Mrs. Santos, ang barangay secretary.
“Ano’ng problema?” tanong niya.
Ipinaliwanag ng staff ang nangyari.
Lumapit siya sa akin.
“Ano ang buong pangalan ng lolo mo?”
“Ernesto Villareal po.”
“Edad?”
“Pitumpu’t walo.”
Kinuha niya ang maliit na papel ko.
Pagkatapos ay binuksan niya ang lumang ledger na nakatago sa isang kahon.
Makapal iyon, kupas ang mga pahina, at halos matanggal na ang ilang gilid.
Tahimik kaming lahat habang isa-isa niyang sinusundan ang mga linya gamit ang daliri.
Bigla siyang huminto.
“Ano ang pangalan ng asawa ng lolo mo?”
“Rosario po.”
Napatingin siya sa akin.
Pagkatapos ay tumingin siya sa staff.
“Pakikuha nga iyong kahon ng lumang records.”
May dalawang matandang lalaking nakapila ang lumapit din.
Isa sa kanila ang nagsabi, “Kilala ko si Ernesto. Matagal nang taga-rito iyon.”
Binuklat ni Mrs. Santos ang isa pang tala.
Maya-maya, kumunot ang noo niya.
“Nandito ang pangalan.”
Napangiti ako.
“Sinabi ko po!”
Pero hindi siya ngumiti.
May isa pa siyang dokumentong tinitigan.
Pagkatapos ay mahina niyang sinabi, “Pero may problema.”
Napalunok ako.
“Ano po?”
Tinuro niya ang isang lumang entry.
May markang nakalagay sa tabi ng pangalan ni Lolo.
Parang may nagsabing hindi na siya dapat kasama.
At ang dahilan ay mas nakakagulat kaysa inaasahan namin.
“May kapangalan ang lolo mo,” paliwanag ni Mrs. Santos.
Parehong Ernesto Villareal.
Parehong halos magkalapit ang edad.
Parehong dating nakatira sa iisang purok.
Pero ang isa sa kanila ay matagal nang namatay.
Sa lumang tala, tila nagkapalit ang impormasyon.
Ang record ni Lolo ang namarkahan sa halip na sa kapangalan niya.
Lumabas si Mrs. Santos upang kausapin si Lolo.
Pagkakita niya rito, agad siyang huminto.
“Mang Ernesto?”
Tumayo si Lolo nang dahan-dahan.
“Opo.”
“Pasensya na po. Mukhang may kailangang beripikahin sa mga lumang record.”
Hindi nagreklamo si Lolo.
Hindi siya sumigaw.
Ang sinabi lamang niya ay, “Mabuti na lang makulit itong apo ko.”
Nagtawanan ang ilang tao.
Pero ako, halos maiyak.
Dahil bago kami pumunta roon, ilang beses nang sinabi ni Lolo na baka huwag na lang kaming tumuloy.
“Matanda na ako,” sabi niya noon. “Baka istorbo lang.”
Hindi ko siya pinayagan.
Dahil ilang buwan ko nang naririnig ang kuwento niya tungkol sa kahalagahan ng pagiging maingat sa mga pangalan at dokumento.
“Isang letra lang,” lagi niyang sinasabi, “minsan malaking problema na.”
Nang araw na iyon, saka ko naintindihan kung bakit.
Hindi pala simpleng pangalan lamang ang hinahanap namin.
Patunay iyon na minsan, kahit maliit na pagkakamali sa papel ay maaaring magmukhang parang nawala ang isang tao.
Hindi agad sinabi sa amin na magiging maayos ang lahat.
Ipinaliwanag ni Mrs. Santos na kailangan munang ma-check at maitama sa tamang proseso ang lumang record.
Pero ang mahalaga, nakita nila kung saan nagsimula ang problema.
Bago kami umalis, lumapit sa akin ang staff na kanina ay nainis.
“Iho,” sabi niya, “pasensya na kung napagalitan kita.”
Hindi ko alam ang isasagot ko.
Kaya ngumiti lang ako.
Lumapit din ang dalawang matandang nakasaksi.
“Kung hindi ka nagpumilit,” sabi ng isa, “baka walang tumingin sa lumang libro.”
Hinawakan ni Lolo ang kamay ko habang naglalakad kami pauwi.
“Galit ka ba sa kanila?” tanong niya.
Umiling ako.
“Hindi po.”
“Mabuti.”
“Pero Lolo, bakit hindi ka nagalit?”
Huminto siya.
“Dahil anak, hindi lahat ng pagkakamali ay sinasadya. Ang mahalaga, kapag nakita ang mali, huwag nang ipilit na tama.”
Hindi ko nakalimutan iyon.
Makalipas ang ilang araw, bumalik kami upang isumite ang mga hinihinging dokumento at sundan ang pagwawasto.
Paglabas namin, mas mabagal ang lakad ni Lolo kaysa dati.
Pero mas magaan ang mukha niya.
“Salamat, Benjie.”
“Bakit po?”
“Dahil kahit bata ka, hindi mo hinayaang sabihin ng iba na wala ako nang hindi mo muna sinigurado.”
Doon ako napayakap sa kanya.
Pagkalipas ng ilang taon, nawala rin si Lolo.
Sa pagliligpit namin ng mga gamit niya, nakita ko sa lumang kahon ang maliit na papel na dinala ko noon sa barangay hall.
Nakasulat pa rin doon ang pangalan niya sa nanginginig niyang sulat-kamay.
ERNESTO VILLAREAL.
Sa likod nito ay may maikling mensaheng hindi ko napansin noon.
“Benjie, huwag matakot magtanong kapag alam mong may dapat linawin. Pero laging gawin nang may respeto.”
Matagal kong hinawakan ang papel.
Doon ko naisip na hindi pala ang araw na napagalitan ako ang pinakamahalagang bahagi ng alaala.
Hindi rin ang pagkakamali sa listahan.
Ang hindi ko makalimutan ay ang aral ni Lolo.
May mga pagkakataong kailangan nating magsalita.
May mga pagkakataong kailangan nating magtanong ulit.
At may mga pagkakataong ang isang batang ayaw umalis hangga’t hindi nakukuha ang tamang sagot ang siyang makakapansin ng bagay na hindi nakita ng maraming nakatatanda.
Dahil ang pangalan ng isang tao ay hindi lamang mga letrang nakasulat sa papel.
Sa likod nito ay may buhay.
May pamilya.
May alaala.
At may taong karapat-dapat marinig kapag nagsasabing, “Nandito pa ako.”
MGA ARAL SA BUHAY
1. Huwag matakot magtanong kapag may bagay na kailangang linawin, ngunit gawin ito nang may respeto.
2. Ang maliit na pagkakamali sa dokumento ay maaaring magkaroon ng malaking epekto, kaya mahalagang maging maingat at mapanuri.
3. Hindi porke bata ang nagsasalita ay wala na siyang mahalagang masasabi. Minsan, sila pa ang unang nakakapansin ng problemang hindi napapansin ng matatanda.
4. Kapag may pagkakamaling nakita, mas mahalagang itama ito kaysa ipilit kung sino ang tama o mali.
5. Ang bawat pangalan sa isang listahan ay kumakatawan sa isang tunay na tao, pamilya, at kuwentong hindi dapat basta balewalain.
Kung may kaibigan o kapamilya kang kailangang makabasa ng kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa kanila. Baka magsilbi itong paalala na maging maingat sa mahahalagang dokumento, makinig bago manghusga, at huwag mawalan ng lakas ng loob na magtanong kapag may bagay na kailangang maitama.
