EPISODE 1: ANG TUNOG NG GONG SA GABI NG PAG-IWAN
Hindi na maalala ni Amara kung kailan nagsimulang sumakit ang tunog ng gong. Dati, kapag naririnig niya iyon sa bundok, napapangiti siya. Ibig sabihin may pista, may ani, may kasal, may buhay na ipinagdiriwang ng kanilang pamayanan.
Pero nang gabing iyon, bawat hampas ng gong ay parang hampas sa dibdib niya.
Boom.
Boom.
Boom.
Sa labas, nagsasayawan ang mga tao. May alak na umiikot. May apoy sa gitna ng bakuran. May mga babaeng kumakanta at mga lalaking pumapalakpak. Ipinagdiriwang nila ang kasal ni Dalen, ang asawa ni Amara, sa ibang babae.
Si Sahi.
Mas bata. Mas tahimik. At sabi ng matatanda, mas “mapalad.”
Mapalad.
Iyon ang salitang ginagamit nila para sa babaeng inaasahang magbibigay ng anak.
Nakaupo si Amara sa loob ng kanilang lumang kubo, hawak ang pulang habi na siya mismo ang gumawa noong unang taon ng kasal nila ni Dalen. Noon, isinabit niya iyon sa dingding bilang tanda ng tahanang sabay nilang binuo.
Ngayon, parang damit iyon ng patay.
Bumukas ang pinto.
Pumasok si Dalen.
Hindi siya nakasuot ng saya ng lalaking ikakasal. Hindi rin siya nakangiti. Nakatingin siya kay Amara na parang siya ang sugat na ayaw niyang harapin.
“Bakit ka nandito?” tanong ni Amara.
Mahina ang boses niya.
Mas nakakatakot pala kapag ubos na ang lakas ng luha.
“Gusto kitang makita,” sabi ni Dalen.
Tumawa siya nang mapait.
“Sa gabi ng kasal mo?”
Napayuko si Dalen.
Sa labas, lumakas ang sayawan.
At sa loob ng kubo, dalawang taong minsang nagmahalan nang buong tapang ang nakatayo sa harap ng katotohanang ginawa ng tradisyon para durugin sila.
EPISODE 2: ANG ASAWANG HINDI NILA TINAWAG NA SAPAT
“Hindi ko ginusto ito,” sabi ni Dalen.
Napatingin si Amara sa kanya.
Ilang buwan na niyang naririnig ang linyang iyon. Mula sa matatanda. Mula sa ama ni Dalen. Mula sa mga babaeng kunwari ay naaawa, pero may hatol sa bawat tingin.
Hindi niya ginusto.
Pero itinuloy.
“Sinabi ng konseho,” dagdag ni Dalen, “kailangan kong magkaroon ng anak. Kailangan ng magmamana ng pangalan ko, ng lupa, ng dugo ng pamilya.”
Dugo.
Pangalan.
Lupa.
Parang mas mabigat ang lahat ng iyon kaysa sa babaeng sampung taon niyang tinawag na tahanan.
“Sampung taon,” sabi ni Amara. “Sampung taon akong gumising sa tabi mo. Sampung taon kitang hinintay tuwing bumababa ka sa bayan. Sampung taon kong inalagaan ang ina mo, tinulungan ang pamilya mo, hinabi ang kumot mo, pinangalagaan ang bahay mo.”
Huminga siya nang malalim, pero nanginginig ang kanyang labi.
“Pero dahil wala akong anak, hindi ako sapat.”
“Amara…”
“Huwag.”
Pangalan lang niya ang sinabi nito, pero parang kutsilyo.
“Hindi mo ako kailangang aliwin. Alam ko ang sinabi nila. Baog. Malamig ang sinapupunan. Babaeng walang bunga.”
Napapikit si Dalen.
“Hindi ko sinabi iyon.”
“Pero hinayaan mong sabihin nila.”
Tumahimik siya.
Mas masakit ang katahimikan kaysa pag-amin.
Sa labas, may tumawa. May sumigaw ng pangalan ni Sahi. May babae na kumanta ng awit para sa bagong kasal.
Napatingin si Amara sa pinto.
Dati, siya ang sinayawan ni Dalen sa gitna ng nayon. Dati, siya ang hawak nito habang ang buong pamayanan ay pumapalakpak. Dati, akala niya ang sayaw na iyon ay pangako.
Hindi pala.
Minsan pala, ang sayaw ay hindi panghabambuhay.
Minsan, hanggang kaya ka lang ipaglaban ng taong kasama mo.
EPISODE 3: ANG REGALONG HINDI MATANGGAP
Dahan-dahang inilapag ni Dalen ang maliit na supot sa sahig.
“Para sa’yo,” sabi niya.
Hindi iyon ginto. Hindi iyon alahas. Ang laman ay mga butil ng binhi, maliit na kutsilyo, at susi ng isang kubo sa kabilang gilid ng bukid.
“Nakiusap ako sa ama ko,” sabi niya. “Ibibigay nila sa’yo ang lupang malapit sa ilog. May bahay doon. May taniman. Hindi ka pababayaan.”
Hindi ka pababayaan.
Doon siya napatawa.
Hindi malakas.
Pero sapat para mapaatras si Dalen.
“Akala mo bahay ang nawala sa akin?” tanong niya. “Akala mo lupa ang hinahanap ko?”
Hindi siya sumagot.
Lumapit si Amara sa supot. Kinuha niya iyon. Sandaling hinawakan. Pagkatapos, ibinalik sa kamay ni Dalen.
“Hindi ako pulubi ng pagmamahal mo,” sabi niya. “Hindi mo ako puwedeng bayaran para manahimik.”
“Hindi iyon bayad.”
“Ano iyon?”
Hindi ito nakasagot.
Dahil iyon nga ang masakit. Minsan, ang awa ay nagmumukhang kabutihan sa nagbibigay, pero sugat sa tumatanggap.
“Kung mahal mo ako,” sabi ni Amara, “bakit hindi mo sinabi sa kanila na ako pa rin ang pipiliin mo kahit walang batang tatakbo sa bahay natin?”
Napuno ng luha ang mata ni Dalen.
“Mahina ako,” bulong niya.
Doon siya halos gumuho.
Dahil sa wakas, sinabi nito ang totoo.
Hindi tradisyon ang buong kalaban.
Kundi ang taong mahal niya na hindi naging sapat ang tapang.
EPISODE 4: ANG BABAENG LUMABAS SA KUBO
Umalis si Dalen nang walang yakap.
Naiwan si Amara sa loob ng kubo, nakikinig sa sayaw na dapat ay hindi niya marinig. Gusto niyang manatili roon hanggang matapos ang gabi. Gusto niyang humiga, takpan ang tenga, at hintaying mamatay ang apoy sa labas.
Pero may narinig siyang boses.
Hindi mula sa labas.
Mula sa loob niya.
Hanggang kailan ka magtatago sa kahihiyang hindi mo naman ginawa?
Tumayo siya.
Isinuot niya ang pulang habi sa balikat. Ang habing ginawa niya noong una silang naging mag-asawa. Hindi na bilang alaala ni Dalen. Hindi na bilang tanda ng kasal.
Bilang balabal ng babaeng babawi sa sariling pangalan.
Paglabas niya, tumigil ang ilang tao.
May suminghap.
May bumulong.
“Si Amara.”
“Nandito siya.”
“Bakit siya lumabas?”
Nasa gitna si Dalen, katabi si Sahi. Ang batang babae ay nakayuko, halatang natatakot. Doon nakita ni Amara ang isang bagay na hindi niya inaasahan.
Hindi rin pala panalo si Sahi.
Ginamit lang din ito ng pamayanang mas mahal ang anak na hindi pa ipinapanganak kaysa sa dignidad ng mga babaeng buhay na.
Lumapit si Amara sa gitna ng sayawan.
Tumigil ang gong.
Ang pinakamatandang lalaki ng konseho, si Apo Kadan, tumayo.
“Amara,” sabi nito, “hindi ito ang lugar mo ngayong gabi.”
Tumingin siya rito.
“Bakit po?” tanong niya. “Dahil wala akong anak? Dahil hindi na ako asawa? O dahil ayaw ninyong makita ng lahat ang babaeng pinalitan ninyo habang buhay pa?”
Tahimik.
Si Dalen, namutla.
Si Sahi, napatingin sa kanya, may luha sa mata.
At ang buong nayon, sa unang pagkakataon, hindi alam kung saan titingin.
EPISODE 5: ANG SAYAW NA HINDI PARA SA KASAL
Hindi sumigaw si Amara.
Hindi siya nagwala.
Tumayo lang siya sa gitna ng apoy at sinabi ang mga salitang matagal nang nilulunok ng maraming babae bago siya.
“Tinuruan ninyo kami na ang halaga ng babae ay nasa batang kaya niyang ipanganak,” sabi niya. “Pero sino ang nagtanim ng palay habang nasa digmaan ang mga lalaki? Sino ang nag-alaga ng matatanda? Sino ang naghabi ng damit ninyo? Sino ang naglinis ng sugat, nagluto ng pagkain, nagdala ng tubig, nagpanatili ng tahanan?”
Walang sumagot.
“Kami,” sabi niya. “Mga babaeng tinatawag ninyong kulang kapag walang anak.”
May babaeng napayuko. May isa pang nagsimulang umiyak nang tahimik.
Tumingin si Amara kay Sahi.
“At ikaw,” sabi niya, malumanay na ngayon, “huwag mong hayaang sabihin nilang mas mahalaga ka lang dahil maaari kang manganak. Mas higit ka roon.”
Nabasag ang mukha ni Sahi. Tumulo ang luha nito.
Pagkatapos, tumingin si Amara kay Dalen.
“Mahal kita,” sabi niya.
Napasinghap ang mga tao.
“Pero hindi ko na hahayaang ang pagmamahal ko ang dahilan para tanggapin kong ako ay mas mababa.”
Doon lumapit si Dalen na parang gusto siyang hawakan.
Pero hindi siya gumalaw.
“Amara,” sabi nito, basag ang boses. “Patawad.”
Tumango siya.
“Patawad mo ang sarili mo. Ako, aalagaan ko na ang akin.”
Dahan-dahan siyang umatras. Pagkatapos, sa gitna ng katahimikan, nagsimula siyang sumayaw.
Hindi sayaw ng kasal.
Hindi sayaw ng pagkatalo.
Sayaw iyon ng pamamaalam.
Bawat hakbang, parang binabalik niya sa lupa ang sakit. Bawat ikot, parang inaalis niya sa balikat ang salitang baog, kulang, malas, at walang bunga. Sa ilalim ng buwan, suot ang pulang habi, hindi na siya mukhang babaeng iniwan.
Mukha siyang babaeng nakaligtas.
Isa-isang sumunod ang mga babae.
Una, ang isang balo.
Sumunod, ang inang nawalan ng anak.
Sumunod, ang dalagang ayaw pang mag-asawa.
Sumunod, maging si Sahi.
Tumayo ito sa tabi ni Amara, nanginginig, pero malinaw ang mata.
At sa gabing iyon, ang wedding dance na dapat sana ay pagdiriwang ng pagpapalit sa isang babae ay naging sayaw ng mga babaeng tumangging sukatin ang sarili sa batas na hindi sila tinanong.
Makalipas ang mga buwan, umalis si Amara sa lumang kubo. Tinanggap niya ang lupang malapit sa ilog, hindi bilang bayad, kundi bilang bahagi ng ari-ariang pinaghirapan din niya. Nagtanim siya roon. Naghabi. Nagturo sa mga batang babae.
Hindi naging madali ang buhay niya.
May mga gabing umiiyak pa rin siya.
May mga umagang hinahanap pa rin ng kamay niya ang taong wala na sa tabi.
Pero sa bawat pagsikat ng araw, natutunan niyang may buhay pagkatapos ng pag-iwan.
At may dignidad kahit walang anak.
Dahil ang babae ay hindi lupang walang silbi kapag hindi namunga.
Ang babae ay bundok.
Ilog.
Apoy.
At kahit ilang tradisyon pa ang magtangkang magpaliit sa kanya, darating ang gabing tatayo siya sa gitna ng sayawan at babawiin ang sarili niyang pangalan.
MGA ARAL SA BUHAY
- Ang halaga ng babae ay hindi nasusukat sa kakayahan niyang magkaanak. Siya ay buo, mahalaga, at karapat-dapat igalang kahit ano pa ang sabihin ng tradisyon o lipunan.
- Ang pag-ibig ay hindi sapat kung walang tapang. Kung mahal mo ang isang tao, dapat kaya mo rin siyang ipaglaban kapag siya ay hinuhusgahan at sinasaktan ng iba.
- Hindi lahat ng tradisyon ay dapat sundin nang bulag. Ang kaugaliang nakakasakit, nagpapababa, o nag-aalis ng dignidad ng tao ay kailangang tanungin at baguhin.
- Ang awa ay hindi kapalit ng respeto. Huwag nating tratuhin na parang kawawa ang taong nasaktan; bigyan natin siya ng karapatang pumili, magsalita, at bumangon.
- May mga pamamaalam na hindi pagkatalo. Minsan, ang pag-alis sa taong mahal mo ang unang hakbang para muling mahalin at igalang ang sarili.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya upang mas marami ang makaalala na ang dignidad ng tao ay hindi dapat isakripisyo sa ngalan ng tradisyon, at ang babae ay hindi kailanman “kulang” dahil lamang hindi niya naibigay ang inaasahan ng mundo.
