UNANG EPISODE: ANG LALAKING MAY SIRANG DRONE
Tahimik lang si Lando habang nakatayo sa gilid ng pilapil, hawak ang drone na halos puro tape, alambre, at pinagtagpi-tagping piyesa. Ang isa nitong propeller ay iba ang kulay, ang katawan ay may bitak, at may bahagi pa itong nakabalot sa lumang electrical tape. Sa unang tingin, hindi ito mukhang gamit sa sakahan. Mas mukha itong laruang napulot sa junk shop.
Kaya ganoon na lang ang tawa nina Berto at Romy, dalawang magsasakang matagal nang naiinggit sa kanya dahil kahit maliit lang ang lupa ni Lando, laging maayos ang palay nito.
“Ano ’yan, Lando?” natatawang tanong ni Berto. “Panakot uwak o eroplano ng ipis?”
Nagtawanan ang ilang magsasaka sa tabi ng kubo. May isang kumuha pa ng cellphone at kinunan siya habang hawak ang sirang drone.
“Akala mo naman scientist,” dagdag ni Romy. “Mag-araro ka na lang. Hindi bagay sa ’yo ang ganyang pa-drone-drone.”
Hindi sumagot si Lando. Nakayuko lang siya habang inaayos ang maliit na camera na nakakabit sa ilalim ng drone. Marumi ang damit niya, basa ng putik ang pantalon, at halatang ilang araw nang kulang sa tulog. Pero hindi iyon dahil nagpapanggap siyang magaling. May dahilan kung bakit kailangan niyang paliparin ang drone.
Tatlong linggo nang may kakaibang nangyayari sa palayan niya. May bahagi ng tanim na biglang naninilaw. May tubig na nawawala sa gabi. May pilapil na tila sinasadya ang pagkasira. Akala ng iba, malas lang. Akala ng iba, hindi marunong mag-alaga si Lando.
Pero iba ang kutob niya.
“Baka naman kaya nasisira palay mo kasi puro ka kalikot,” sabi ni Berto. “Iwan mo na ’yang sirang drone mo. Hindi niyan mapapakain pamilya mo.”
Napahinto si Lando sa sinabi. Tumama iyon sa kanya dahil ang pamilya niya ang dahilan kung bakit hindi siya tumitigil. Ang asawa niyang may sakit, ang anak niyang kailangang mag-aral, at ang maliit na lupang minana pa niya sa ama—lahat iyon nakasalalay sa ani.
Dahan-dahan niyang itinaas ang drone.
“Hindi ko ito pinalilipad para magyabang,” mahina niyang sabi. “Pinalilipad ko ito para makita ang hindi nakikita mula sa lupa.”
Mas lalo silang tumawa.
Hindi nila alam, sa loob lamang ng ilang minuto, ang drone na pinagtatawanan nila ang magbubukas ng lihim na matagal nang sumisira sa palayan ng buong baryo.
IKALAWANG EPISODE: ANG PALAYANG UNTI-UNTING NAMAMATAY
Ilang buwan nang hirap ang mga magsasaka sa Sitio Maligaya. May mga tanim na biglang natutuyo kahit may ulan. May bahagi ng bukid na binabaha kahit wala namang malakas na bagyo. May mga kanal na barado tuwing umaga, at may mga palayan na parang dinaanan ng sakit na hindi maipaliwanag.
Sa barangay meeting, laging sinasabi ng ilang opisyal na natural lang iyon. Kulang daw sa abono. Mali raw ang tanim. Mahina raw ang pag-aalaga ng mga magsasaka.
Pero para kay Lando, may hindi tugma.
Tuwing gabi, may naririnig siyang mahihinang yabag malapit sa irigasyon. Tuwing madaling-araw, may bakas ng gulong sa putikan na hindi galing sa kalabaw o kuliglig. At tuwing titingnan niya ang daloy ng tubig, parang may sinasadyang palihisin ito papunta sa lupa ng iilan.
“Lando,” sabi ng matandang si Tatay Elias isang umaga, “tama ang kutob mo. Hindi normal ang nangyayari.”
Iyon ang dahilan kung bakit ginawa ni Lando ang drone. Hindi siya engineer. Hindi siya nakapagtapos. Pero marunong siyang magkalikot. Kinahoy niya ang motor mula sa sirang electric fan, ginamit ang lumang camera ng anak niya, at pinatakbo ang controller gamit ang piyesang binili niya sa surplus shop.
“Kapag nakuha ko ang kuha mula sa taas,” sabi niya kay Tatay Elias, “makikita natin kung saan galing ang sira.”
Pero hindi iyon madaling paniwalaan ng iba. Para sa kanila, si Lando ay isang mahirap na magsasakang nagpapaka-marunong. Mas madali siyang pagtawanan kaysa pakinggan. Mas madaling sabihing baliw siya kaysa aminin na baka may gumagawa ng masama sa baryo.
Nang dumating ang hapon, nagtipon ang ilang tao sa gilid ng palayan. Naroon si Berto. Naroon si Romy. Naroon din si Kapitan Dimas, tahimik na nakamasid, may kasamang dalawang tanod.
“Ano na, Lando?” tanong ni Berto. “Paliparin mo na ’yang basurang may pakpak.”
Hinawakan ni Lando ang controller. Nanginginig ang daliri niya. Hindi dahil natatakot siyang mabigo, kundi dahil alam niyang kapag hindi ito gumana, lalo siyang pagtatawanan. At kapag hindi niya mapatunayan ang kutob niya, tuluyang mawawala ang ani nila.
Huminga siya nang malalim.
Pagkatapos, pinindot niya ang switch.
IKATLONG EPISODE: ANG PAGLIPAD NA PINAGTAWANAN
Noong una, umalog lang ang drone sa putikan. Sumayad ang isang propeller sa damo. May tumalsik na putik sa gilid nito. Sumabog agad sa tawanan ang mga nanonood.
“Ayan na! Lumilipad na ang palaka!” sigaw ni Romy.
Nagtawanan ang mga tao.
Napapikit si Lando, pero hindi siya bumitaw sa controller. Dahan-dahan niyang inayos ang throttle. Inangat niya ang propeller speed. Pinakinggan niya ang tunog ng makina, ang alog ng hangin, at ang bigat ng drone na parang kaibigan niyang sugatan pero lumalaban pa.
“Konti pa,” bulong niya.
Biglang umangat ang drone.
Isang dangkal.
Isang metro.
Pagkatapos, tuluyan itong lumipad sa ibabaw ng palayan.
Napatigil ang tawanan.
Sinundan ng lahat ang maliit na drone habang pumapailanlang sa ibabaw ng berdeng tanim. Kahit mukhang sira, kahit tabingi ang lipad, gumagalaw ito. At sa maliit na monitor na hawak ni Lando, unti-unting lumitaw ang kuha mula sa taas.
Nakita nila ang palayan. Ang mga kanal. Ang pilapil. Ang mga bahaging naninilaw. Mula sa lupa, akala nila kalat-kalat lang ang pinsala. Pero mula sa taas, may pattern.
Isang linya ng paninira.
Parang sinadya.
“Zoom mo,” sabi ni Tatay Elias, biglang seryoso ang boses.
Iniharap ni Lando ang drone sa bandang silangan ng irigasyon. Doon lumitaw ang isang pilapil na bagong hukay. Hindi ito natural na gumuho. May marka ng pala. May bahaging sadyang binutas para ilihis ang tubig palayo sa palayan ng ilang magsasaka at papunta sa pribadong lote sa kabilang dulo.
Nagsimulang magbulungan ang mga tao.
“Hindi baha ang sumisira,” sabi ni Lando. “May naglilihis ng tubig.”
Namula ang mukha ni Berto. Si Romy naman ay biglang tumahimik.
Pero hindi pa tapos ang drone.
Inikot pa ito ni Lando sa ibabaw ng palayan, at doon may nakita silang mas matindi.
Sa gilid ng kanal, may tatlong sako na nakatago sa damuhan. May tumatagas na likido mula rito papunta sa tubig. At sa tabi ng sako, may bakas ng paa at gulong papunta sa likod ng lumang bodega.
Nanlaki ang mata ng mga magsasaka.
“Herbicide,” bulong ng isang matanda. “May naglalagay ng lason sa tubig.”
At doon tuluyang bumigat ang hangin sa buong palayan.
IKAAPAT NA EPISODE: ANG NAKATAGONG EBIDENSYA
Mabilis na bumaba ang drone, pero bago iyon tuluyang ilapag ni Lando, pinadaan niya muna ito sa likod ng lumang bodega malapit sa irigasyon. May maliit na bubong doon na hindi nakikita mula sa daan. Sa camera, malinaw na may nakaparadang motor, ilang sako, at isang kahong may label ng kemikal.
“Diyan,” sabi ni Lando. “Diyan nanggagaling.”
Biglang kumilos si Kapitan Dimas. “Puntahan natin.”
Pero bago pa sila makalakad, umatras si Romy. Halatang kinakabahan. Napansin iyon ni Tatay Elias.
“Bakit ka namumutla?” tanong ng matanda.
“Wala,” sagot ni Romy. “Mainit lang.”
Pero hindi mainit ang hapon. Makulimlim. Mabigat ang ulap. Mabigat din ang sikretong unti-unting lumalabas.
Pagdating nila sa likod ng bodega, nakita nila mismo ang nakita ng drone. May sako ng herbicide. May pala. May hose na ginamit para ilihis ang tubig. At sa gilid ng kahon, may resibo mula sa tindahan ng agri supplies. Nakasulat ang pangalan ng bumili.
Berto Santos.
Biglang napatingin ang lahat kay Berto.
“Hindi akin ’yan!” sigaw niya.
Pero nanginginig ang boses niya.
Lumapit si Lando sa resibo. Hindi siya nagsalita agad. Tiningnan niya ang taong kanina lang ay tumatawa sa kanya. Ang taong paulit-ulit na nagsabing malas lang ang nangyayari sa palayan. Ang taong may pinakamalaking lote sa dulo ng irigasyon.
“Bakit?” tanong ni Lando, mahina pero mabigat.
Natahimik si Berto. Ilang segundo pa bago ito sumagot.
“Lugi na ako,” sabi niya, halos pabulong. “Lahat tayo lugi. Pero kapag bumagsak ani n’yo, mabibili ko ang lupa n’yo nang mura. Akala ko… akala ko paraan lang para makabangon.”
Paraan.
Parang sinaksak sa dibdib ni Lando ang salita. Paraan ang tawag nito sa paninira ng hanapbuhay. Paraan ang tawag nito sa gutom ng pamilya. Paraan ang tawag nito sa paglalagay ng lason sa tubig na inaasahan ng buong baryo.
Lumapit si Kapitan Dimas at iniutos sa mga tanod na kunin ang ebidensya.
Si Romy, na kasabwat pala sa pagbabantay tuwing gabi, napaupo sa pilapil at tinakpan ang mukha.
Wala nang tumatawa.
Ang drone na tinawag nilang basura ang siyang nagpakita ng katotohanang hindi nila kayang makita mula sa lupa.
IKALIMANG EPISODE: ANG DRONE NA NAGLIGTAS SA ANI
Kinabukasan, nagtipon ang mga magsasaka sa barangay hall. Nandoon si Lando, hawak pa rin ang drone niyang puno ng tape at gasgas. Pero iba na ang tingin sa kanya ng mga tao. Wala nang pangungutya. Wala nang birong masakit. May hiya sa mukha ng ilan. May pasasalamat sa mata ng iba.
Pinatugtog sa maliit na TV ang video mula sa drone. Mula sa paglihis ng tubig hanggang sa mga sako ng kemikal, malinaw ang lahat. Ang dating kutob ni Lando ay naging ebidensya. Ang dating tawa ng mga tao ay napalitan ng katahimikan.
Lumapit si Tatay Elias at hinawakan ang balikat niya. “Anak, kung hindi dahil sa’yo, baka wala na tayong aanihin.”
Napayuko si Lando. “Kung nakinig lang sana sila agad, hindi na lumala.”
Narinig iyon ni Kapitan Dimas. Lumapit siya, mabigat ang mukha.
“Lando,” sabi niya, “patawad. Dapat hindi namin hinintay na may video bago kami naniwala.”
Hindi agad sumagot si Lando. Tumingin siya sa mga magsasakang naapektuhan, sa mga kamay na sanay magtanim, at sa mga mukhang pagod na pagod na lumaban para lang mabuhay.
“Hindi ako ang dapat ninyong pakinggan lang,” sabi niya. “Pakinggan ninyo ang kahit sinong may sinasabing mali, kahit mahirap, kahit walang pinag-aralan, kahit mukhang katawa-tawa ang hawak.”
Pagkatapos ng pulong, nagtulungan ang mga tao na ayusin ang sirang pilapil. Nilinis nila ang kanal. Inalis ang mga sako. Ibinalik ang daloy ng tubig sa tama. At sa unang pagkakataon matapos ang ilang linggo, muling umagos ang tubig sa palayan ni Lando.
Tahimik siyang nakatayo sa gilid ng bukid habang pinagmamasdan ang tanim na bahagyang yumuyuko sa hangin. Hindi pa ligtas ang lahat. May pinsalang kailangang habulin. May tiwalang kailangang buuin muli.
Pero may pag-asa.
Lumapit ang anak niyang si Junjun at hinawakan ang drone.
“Pa,” sabi nito, “sira pa rin ba ito?”
Napatingin si Lando sa drone. Sa tape. Sa bitak. Sa propeller na iba-iba ang kulay.
Ngumiti siya nang bahagya.
“Sira sa tingin ng iba,” sagot niya. “Pero gumagana kapag may dahilan.”
At sa ibabaw ng palayan, habang unti-unting lumiliwanag ang langit, tila maging ang hangin ay tahimik na sumang-ayon.
Dahil minsan, ang bagay na pinagtatawanan ng marami ang siya palang maglalantad ng katotohanan. At ang taong minamaliit dahil simple ang itsura, siya pala ang may tapang na maghanap ng ebidensya para iligtas ang kabuhayan ng lahat.
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag maliitin ang tao dahil sa gamit niyang luma, sira, o pinagtagpi-tagpi. Minsan, ang simpleng bagay na pinagtatawanan ng iba ang nagiging susi sa katotohanan.
- Ang inggit at kasakiman ay kayang sumira hindi lang ng kabuhayan, kundi ng buong komunidad. Kapag inuuna ang sariling pakinabang, maraming inosente ang nadadamay.
- Hindi lahat ng walang diploma ay walang alam. May talinong galing sa karanasan, tiyaga, at pagmamasid sa mga bagay na hindi nakikita ng iba.
- Bago pagtawanan ang paraan ng isang tao, alamin muna kung bakit niya iyon ginagawa. Baka ang pinagtatawanan mo ay ang tanging pag-asa niya para iligtas ang pamilya niya.
- Ang katotohanan ay maaaring matakpan pansamantala, pero hindi ito mananatiling nakabaon. Darating ang oras na lilipad din ito sa ibabaw ng lahat at makikita ng marami.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi mo ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may taong makabasa nito at matutong huwag maliitin ang taong tahimik na lumalaban, lalo na kung ang hawak niya ay hindi kayamanan, kundi tapang, tiyaga, at katotohanan.
