“AYAN NA SI EDUARDO! AMOY BABUYAN NA NAMAN!”
Iyon ang unang narinig ko pagpasok ko sa bahay ng ate ko noong family reunion namin.
Nagtawanan ang mga pinsan, pamangkin, at ilang kamag-anak na nakaupo sa malaking mesa.
Nakasuot ako ng lumang kulay-abong damit, kupas na pantalon, at sapatos na may bakas pa ng putik.
Kagagaling ko lang kasi sa aming babuyan.
“Eduardo, hindi ka man lang nagpalit ng maayos na damit?” tanong ni Ate Corazon habang pinagtatakpan ang ilong.
“Pasensiya na, Ate. May inasikaso lang akong mga biik kanina.”
Lalong nagtawanan ang lahat.
“Ano ba naman, Tito!” singit ng pamangkin kong si Patrick. “Hanggang ngayon, taga-alaga ka pa rin ng baboy? Akala ko ba magnenegosyo ka?”
Ngumiti lang ako.
“Negosyo naman talaga ang pag-aalaga ng baboy, anak.”
“Negosyo?” humalakhak siya. “E bakit mukha ka pa ring trabahador?”
Wala akong isinagot.
Pero bago pa matapos ang kanilang tawanan, may humintong dalawang mamahaling sasakyan sa tapat ng bahay.
Bumaba ang isang lalaking nakasuot ng amerikana, may dalang makapal na folder.
“Excuse me po,” sabi niya. “Hinahanap namin si Mr. Eduardo Mendoza.”
Napatingin ang lahat sa akin.
“Ako iyon,” sagot ko.
Lumapit ang lalaki at magalang na nakipagkamay.
“Sir Eduardo, dala na po namin ang final contract. Approved na po ang inyong livestock supply agreement na nagkakahalaga ng siyam na milyon at animnaraang libong piso.”
Biglang tumahimik ang buong bahay.
Nakita kong nalaglag ang kutsarang hawak ni Ate Corazon.
Pero ang hindi nila alam, ang kontratang iyon ay may kasamang pangakong labinglimang taon kong hinintay na matupad.
At ang taong pinakagusto kong makakita nito ay wala na.
Ako si Eduardo, limampu’t siyam na taong gulang.
Lumaki ako sa isang maliit na baryo sa Batangas. Lima kaming magkakapatid, at ako ang pangatlo.
Si Tatay ay magsasaka, habang si Nanay ay naglalako ng gulay at kakanin.
Hindi kami mayaman, pero masaya ang aming pamilya.
Noong bata kami, pangarap ni Ate Corazon na maging guro. Si Kuya Renato naman ay gustong maging negosyante.
Ako?
Gusto ko lang magkaroon ng sariling bukid at mag-alaga ng mga hayop.
Madalas akong pagtawanan ng mga kapatid ko.
“Eduardo, mag-aral kang mabuti para hindi ka habang-buhay magtatanim at magpapakain ng baboy,” sabi ni Kuya Renato.
Pero hindi ako nahiya noon.
Para sa akin, marangal ang anumang trabahong pinaghihirapan.
Nang makatapos ako ng high school, hindi na ako nagkolehiyo.
Nagtrabaho ako bilang pahinante at farm helper upang makatulong sa gastusin ng pamilya.
Kalaunan, nakilala ko si Lourdes.
Simple siyang babae. Anak ng magsasaka at mahusay mag-alaga ng mga hayop.
Nagpakasal kami sa maliit na simbahan sa aming bayan.
Wala kaming engrandeng handaan. Pancit, adobo, at isang maliit na cake lamang ang naihanda namin.
Pero masaya kami.
Isang gabi, habang nakaupo sa harap ng aming inuupahang bahay, sinabi niya ang hindi ko malilimutan.
“Tay, bakit hindi tayo mag-alaga ng baboy?”
“Wala tayong puhunan, Lourdes.”
Ngumiti siya.
“May kaunting ipon ako. Kahit isang inahin lang muna.”
Doon nagsimula ang lahat.
Bumili kami ng isang batang inahing baboy.
Pinangalanan namin itong Rosita.
Ako ang gumagawa ng kulungan habang si Lourdes ang naghahanda ng pakain.
Tuwing madaling-araw, sabay kaming bumabangon.
Minsan, wala kaming pambili ng mamahaling pagkain para sa sarili namin, pero sinisigurado naming may sapat na pakain ang aming alaga.
Nang manganak si Rosita, para kaming nanalo sa lotto.
Siyam na biik ang isinilang.
“Eduardo, tingnan mo!” masayang sigaw ni Lourdes. “Siyam agad ang unang anak natin!”
Tumawa ako.
“Baka ito na ang simula ng pagyaman natin!”
Pero hindi naging madali ang lahat.
May mga panahong nagkakasakit ang mga alaga.
May mga pagkakataong bumababa ang presyo ng baboy.
Minsan, nalugi kami dahil sa sunod-sunod na gastusin sa feeds at beterinaryo.
Nagkaroon din ng mga panahong kinailangan naming huminto sa pagpaparami ng alaga dahil sa banta ng sakit.
Dahil doon, madalas akong humingi ng payo at tulong sa mga kapatid ko.
Pero halos pare-pareho ang kanilang sagot.
“Eduardo, tigilan mo na ang babuyan na iyan,” sabi ni Kuya Renato.
“Magtrabaho ka na lang sa kompanya.”
Minsan naman, sinabihan ako ni Ate Corazon na masyado raw akong matigas ang ulo.
“Hindi ka yayaman diyan. Tingnan mo ang mga pinsan natin, may mga opisina at sariling sasakyan.”
Hindi ako sumagot.
Dahil sa tuwing pinanghihinaan ako ng loob, si Lourdes ang nagpapaalala kung bakit kami nagsimula.
“Hindi naman natin kailangang maging pinakamayaman, Tay. Ang gusto ko lang, tumanda tayong hindi nanghihingi sa iba.”
Unti-unti naming pinalaki ang babuyan.
Mula sa isang inahin, naging lima.
Pagkatapos ay sampu.
Natutunan naming magtala ng gastusin, magplano ng pagpaparami, at kumonsulta sa beterinaryo.
Nag-ipon kami para mapaganda ang kulungan at mapanatiling malinis ang paligid.
Hindi ko namalayang lumipas ang maraming taon.
Habang ang mga kapatid ko ay may magagandang bahay at sasakyan, ako ay patuloy na nakasuot ng lumang damit at bota.
Hindi dahil wala akong pambili.
Kundi dahil iyon ang damit na komportable ako kapag nagtatrabaho.
Pero may isang bagay na hindi alam ng pamilya ko.
Hindi na maliit ang aming babuyan.
Mayroon na kaming tatlong maayos na pasilidad, mga tauhan, at regular na mamimili mula sa iba’t ibang bayan.
Nagkaroon kami ng mga kontrata sa maliliit na meat dealers.
At sa unang pagkakataon, nagsimula kaming makipag-usap sa isang malaking kompanyang nangangailangan ng regular na suplay ng mga baboy.
Tuwang-tuwa si Lourdes.
“Tay, kapag natuloy iyan, ipapagawa natin ang lumang bahay nila Nanay.”
Tumango ako.
“At magbabakasyon tayo. Kahit isang linggo lang na walang babuyan.”
Tumawa siya.
“Basta kasama kita.”
Pero hindi lahat ng pangarap ay natutupad sa oras na gusto natin.
Isang taon bago ang family reunion, nagsimulang manghina si Lourdes.
Akala namin ay simpleng pagod lamang.
Ngunit matapos ang ilang pagsusuri, nalaman naming may malubha siyang sakit sa bato.
Kinailangan niya ng regular na gamutan at dialysis.
Unti-unting naubos ang oras naming magkasama sa bahay dahil sa pabalik-balik na pagpunta sa ospital.
“Eduardo, huwag mong pababayaan ang babuyan,” madalas niyang sabihin.
“Hayaan mo muna iyon. Ikaw ang mahalaga sa akin.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Hindi lang naman negosyo natin iyon. Pangarap natin iyon.”
Anim na buwan siyang lumaban.
Ginawa namin ang lahat ng makakaya namin.
Pero isang madaling-araw, habang hawak ko ang kanyang kamay sa ospital, mahina siyang bumulong.
“Tay, kapag natuloy ang malaking kontrata, bilhan mo ako ng bulaklak.”
Ngumiti ako kahit umiiyak.
“Bibilhan kita ng isang buong tindahan.”
Mahina siyang natawa.
Pagkatapos ay ipinikit niya ang kanyang mga mata.
Hindi na siya muling nagising.
Pakiramdam ko noon, wala nang saysay ang lahat ng pinaghirapan namin.
Ilang linggo akong hindi makapasok sa babuyan.
Pero isang araw, nakita ko ang lumang notebook ni Lourdes.
Nandoon ang mga unang tala namin tungkol kay Rosita.
May mga gastos sa feeds, bakuna, at pagkukumpuni ng kulungan.
Sa huling pahina, may nakasulat.
“Balang araw, magiging malaking negosyo rin ito. Hindi dahil gusto naming maging mayaman, kundi dahil gusto naming patunayan na may magandang kinabukasan sa marangal na pagsasaka.”
Doon ako muling bumangon.
Ipinagpatuloy ko ang pangarap naming dalawa.
At makalipas ang pitong buwan, dumating ang tawag mula sa kompanyang matagal naming kinakausap.
Aprubado na raw ang aming aplikasyon bilang livestock supplier.
Dalawang taong kontrata.
Siyam na milyon at animnaraang libong piso ang kabuuang halaga ng mga nakatakdang delivery, basta matugunan namin ang kalidad, dami, at mga kondisyon ng kasunduan.
Hindi ibig sabihin noon na ganoon kalaki ang magiging tubo namin.
May mga gastusin pa sa pakain, tauhan, transportasyon, at pagpapatakbo ng farm.
Pero para sa akin, napakalaking tagumpay na iyon.
Dahil minsan, isang inahing baboy lang ang mayroon kami.
At ngayon, kinikilala na ang negosyong sinimulan namin sa maliit na bakuran.
Dumating ang family reunion ilang araw matapos kong matanggap ang balita.
Hindi ko sana balak dumalo.
Pero naalala ko ang sinabi ni Lourdes noon.
“Kahit anong mangyari, Tay, pamilya mo pa rin sila. Huwag mong hayaang mawala ang samahan ninyo.”
Kaya pumunta ako.
Kahit galing sa babuyan.
Kahit luma ang damit.
Kahit alam kong may ilan na namang magbibiro tungkol sa trabaho ko.
At gaya ng inaasahan, pinagtawanan nga nila ako.
Hanggang sa dumating ang kinatawan ng kompanya upang ipaabot ang pinal na kontrata at pirmahan ang mga dokumento.
“Sir Eduardo,” sabi ng lalaki, “natutuwa po ang aming kompanya na makatrabaho ang inyong farm.”
Nagtinginan ang mga kamag-anak ko.
“Sandali,” sabi ni Patrick. “Ibig sabihin, kay Tito Eduardo ang farm?”
Ngumiti ang lalaki.
“Opo. Siya ang may-ari ng Mendoza Livestock Farm.”
Napatingin si Ate Corazon sa akin.
“Eduardo, akala namin trabahador ka lang doon!”
Mahina akong natawa.
“Hindi naman ninyo ako tinanong, Ate.”
Binuksan ng kinatawan ang folder at ipinakita ang mga dokumento.
Nandoon ang pangalan ng negosyo.
Ang halaga ng kontrata.
At ang aking pangalan bilang may-ari.
Biglang nagbago ang pakikitungo ng mga kamag-anak ko.
Si Patrick, na kanina ay tumatawa, ay hindi na makatingin nang diretso.
Si Kuya Renato naman ay lumapit at tinapik ang balikat ko.
“Eduardo, hindi mo sinabi sa amin na malaki na pala ang negosyo mo.”
Ngumiti ako.
“Kuya, kahit noong maliit pa ito, negosyo ko na iyon.”
Walang nakasagot.
Pagkatapos ay inilabas ko ang lumang litrato mula sa aking bulsa.
Litrato namin ni Lourdes noong bagong kasal pa kami.
Nakatayo kami sa tabi ng maliit na kulungan ni Rosita.
Pareho kaming nakangiti.
Pareho kaming may putik sa damit.
“Alam ninyo,” sabi ko, “hindi ako nalulungkot dahil pinagtawanan ninyo ang trabaho ko.”
Napatingin silang lahat.
“Ang masakit, noong buhay pa si Lourdes, maraming beses ninyong sinabi sa kanyang wala kaming mararating.”
Napayuko si Ate Corazon.
“Eduardo, nagbibiro lang naman kami noon.”
Tumango ako.
“Alam ko, Ate. Pero minsan, ang biro sa inyo, sugat na sa ibang tao.”
Doon ko inilabas ang isang maliit na sobre.
May laman itong lumang papel na sulat-kamay ni Lourdes.
“Ito ang huling pangarap ng asawa ko,” sabi ko.
Binasa ko ang nakasulat.
“Kapag lumaki na ang babuyan natin, gusto kong magpatayo ng maliit na scholarship fund para sa mga anak ng mahihirap na magsasaka. Ayokong may batang mahihiyang sabihin na magsasaka o magbababoy ang kanyang mga magulang.”
Biglang tumahimik ang sala.
“Hindi niya naabutan ang kontratang ito,” pagpapatuloy ko. “Pero sisiguraduhin kong matutupad ang pangarap niya.”
Napahawak sa bibig si Ate Corazon.
Lumapit siya at niyakap ako.
“Patawarin mo kami, Eduardo.”
Hindi ko napigilang umiyak.
“Hindi ko naman kailangan ng paghanga ninyo, Ate. Gusto ko lang sana, kahit noong wala pa kaming nararating, nirerespeto ninyo ang trabaho namin.”
Matagal kaming magkayakap.
Pagkatapos ng reunion, bumalik ako sa aming babuyan.
Dala ko ang bagong kontrata.
Dumaan muna ako sa maliit na hardin sa tabi ng bahay, kung saan nakatanim ang mga paboritong rosas ni Lourdes.
Kumuha ako ng isang puting bulaklak at inilagay sa isang maliit na plorera.
Pagkatapos ay nagtungo ako sa sementeryo.
Umupo ako sa harap ng kanyang puntod.
Inilapag ko ang kontrata sa tabi ng bulaklak.
“Ma,” bulong ko, “natuloy na.”
Tahimik ang paligid.
“Naalala mo noong sinabi mong balang araw magkakaroon tayo ng malaking kontrata?”
Napangiti ako habang lumuluha.
“Heto na, Ma. Siyam na milyon at animnaraang libong piso ang halaga ng mga delivery natin sa susunod na dalawang taon.”
Hinaplos ko ang pangalan niya sa lapida.
“Hindi na nila tayo pinagtatawanan.”
Akala ko magiging masaya ako sa sandaling iyon.
Pero habang nakatingin sa kontrata, may isang katotohanang unti-unting dumurog sa dibdib ko.
Sa loob ng labinlimang taon, pinangarap naming marating ang araw na iyon.
Labinlimang taong sabay kaming nagpakain ng baboy.
Sabay naglinis ng kulungan.
Sabay nagtiis ng pagkalugi.
Sabay nangarap ng magandang kinabukasan.
At ngayong natupad na ang pangarap namin, mag-isa akong nakaupo sa harap ng kanyang puntod.
Doon ko naintindihan na may tagumpay palang masakit ipagdiwang.
Dahil hindi na kasama ang taong pinaghirapan mong makasama sa araw na iyon.
Bago ako umalis, inilabas ko ang isang maliit na kahon mula sa aking bag.
Nasa loob ang gintong singsing na matagal nang gustong bilhin ni Lourdes.
Noong ikasampung anibersaryo namin, nangako akong bibilhan ko siya ng bagong wedding ring kapag nakaluwag na kami.
Palagi niyang sinasabi, “Huwag na muna, Tay. Ipunin na lang natin para sa mga alaga.”
Kaya hindi ko iyon nabili noon.
Ngayon, kaya ko na.
Pero wala na siyang kamay na mapagsusuutan.
Inilapag ko ang kahon sa tabi ng bulaklak.
“Pasensiya na, Ma,” umiiyak kong sabi. “Ngayon ko lang nabili.”
Matagal akong nakaupo roon.
Hindi ko alam kung ilang oras ang lumipas.
Hanggang sa tuluyan nang lumubog ang araw.
Pag-uwi ko, sinalubong ako ng mga tauhan namin.
May bagong panganak na mga biik.
Sampu lahat.
Napangiti ako.
Naalala ko si Rosita.
Ang una naming inahin.
At ang masayang boses ni Lourdes noong unang beses kaming nagkaroon ng siyam na biik.
Muling tumulo ang luha ko.
Pero sa pagkakataong iyon, may kasama nang ngiti.
Dahil kahit wala na siya, nabubuhay pa rin ang pangarap naming dalawa.
At habang pinagmamasdan ko ang maliliit na biik, may isang bagay akong napagtanto.
Hindi pala ang milyong kontrata ang pinakamalaking tagumpay ko.
Hindi ang pagdating ng mamahaling sasakyan.
Hindi ang pagkagulat ng mga kamag-anak kong nanghamak sa akin.
Ang tunay kong tagumpay ay ang katotohanang hindi ako sumuko kahit ilang beses akong pinagtawanan.
At kung may isang bagay akong nais sabihin sa mga taong minamaliit ang mga magsasaka, magbababoy, at iba pang manggagawang marumi ang damit dahil sa kanilang hanapbuhay, ito iyon.
Huwag ninyong sukatin ang halaga ng isang tao sa linis ng kanyang sapatos.
Dahil may mga taong marumi ang kamay dahil sila ang nagtatrabaho upang may makain ang ibang tao.
May mga taong walang mamahaling damit, pero may pangarap na mas malaki kaysa sa inyong inaakala.
At may mga taong tahimik na nagtatagumpay, hindi upang patunayan na mas magaling sila sa iba, kundi upang tuparin ang pangakong binitiwan sa isang taong minahal nila.
Sa huling pagkakataon, tiningnan ko ang litrato naming dalawa ni Lourdes.
At bumulong ako.
“Ma, milyon na ang kontrata natin.”
Napangiti ako.
“Pero kung papipiliin ako sa pagitan ng lahat ng perang ito at isang araw na makasama ka ulit sa babuyan…”
Hindi ko na natapos ang pangungusap.
Dahil alam kong kahit gaano kalaki ang halaga ng kontrata ko, hindi nito kayang bilhin ang isang umagang muli kong maririnig ang kanyang boses.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Huwag maliitin ang trabaho ng ibang tao. Walang marangal na hanapbuhay ang dapat ikahiya. Magsasaka man, magbababoy, tindero, drayber, o ordinaryong manggagawa, lahat ay may dignidad at mahalagang kontribusyon sa lipunan.
2. Hindi nasusukat ang tagumpay sa pananamit at panlabas na anyo. May mga taong simple ang pamumuhay ngunit matagumpay sa kanilang negosyo. Huwag agad humusga batay sa lumang damit, maruming sapatos, o simpleng pamumuhay.
3. Ang pangarap ay nangangailangan ng tiyaga, sakripisyo, at mahabang panahon. Hindi lahat ng negosyo ay agad nagtatagumpay. May mga pagkakataong malulugi, madadapa, at panghihinaan tayo ng loob. Ngunit sa tamang kaalaman, disiplina, at pagsisikap, maaaring unti-unting maabot ang ating mga layunin.
4. Huwag gawing katatawanan ang paghihirap at pangarap ng kapamilya. Ang mga salitang para sa atin ay simpleng biro lamang ay maaaring mag-iwan ng malalim na sugat sa puso ng ibang tao. Mas mabuting maging dahilan tayo ng kanilang lakas kaysa panghihina.
5. Pahalagahan ang taong kasama mo sa panahon ng paghihirap. Madaling makahanap ng taong sasaya kapag matagumpay ka na. Ngunit ang taong nananatili sa tabi mo kapag wala ka pang nararating ay isang biyayang hindi kayang tumbasan ng pera.
6. Ang tunay na tagumpay ay hindi lamang para sa sarili. Mas nagiging makabuluhan ang ating mga narating kapag ginagamit natin ang mga ito upang makatulong sa ibang tao at makapagbigay ng pag-asa sa mga nangangarap din.
7. Walang halaga ng pera ang makabibili ng panahong lumipas kasama ang ating mga mahal sa buhay. Kaya habang kasama pa natin ang ating asawa, magulang, anak, at pamilya, iparamdam natin sa kanila ang pagmamahal. Huwag hintayin ang tagumpay bago natin sila bigyan ng panahon.
8. Huwag hayaang ang panghuhusga ng ibang tao ang magtakda ng iyong kinabukasan. Hindi mo kailangang patunayan ang iyong halaga sa mga taong minamaliit ka. Maging matapat sa iyong ginagawa, pagbutihin ang trabaho, at hayaang ang iyong pagsisikap ang magsalita.
Kung naantig ang iyong puso sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan, kapatid, at pamilya. Maaaring may isang taong kailangang makabasa nito upang maunawaan na walang trabahong dapat maliitin at walang taong dapat husgahan dahil lamang sa kanyang panlabas na anyo.
Ikaw, kung ikaw si Eduardo, mapapatawad mo ba ang mga kamag-anak mong pinagtawanan ka noong wala ka pang nararating? O mas pipiliin mong lumayo sa mga taong hindi kailanman naniwala sa iyong kakayahan? Ibahagi ang iyong opinyon sa comments.
