“Sir, hindi po kayo puwedeng basta pumasok dito. Archive area ito.”
Iyon ang bungad sa akin ng isa sa mga lalaking naka-ID nang makita niya akong nakatayo sa pintuan ng lumang silid na puno ng film reels, tape, at alikabok. Mahigpit kong hawak sa kamay ang isang kupas na litrato ng isang dalagang nakangiti, halos mawalan na ng kulay sa sobrang tanda. Pagod na pagod na ako noon. Dalawang beses na akong pabalik-balik sa istasyong iyon sa loob ng isang linggo, at sa bawat balik ko, iisa lang ang sagot sa akin—wala raw silang oras para sa isang matandang hindi naman empleyado, at lalong wala raw kasiguraduhan kung naroon pa ang programang hinahanap ko. Pero hindi ako puwedeng sumuko. Bago namatay si Nanay Seling, ang babaeng nagpalaki sa akin, may ibinigay siyang lumang litrato at isang pangalan. “Anak,” sabi niya habang hirap huminga, “patawarin mo ako… hindi kita ipinanganak. Nakuha ka namin noon, at ang tanging naiwan sa iyo ay litrato ng babaeng iyan at ang pangalang ‘Luz.’ May isang lumang TV program na baka may sagot. Hanapin mo.” Buong buhay ko, naniwala akong iniwan lang ako sa mundo. Hindi ko alam na ang paghahanap ko sa isang lumang episode ang dudurog sa lahat ng nakasanayan kong paniwala tungkol sa sarili ko.
Ako si Ruben, animnapu’t siyam na taong gulang, at buong kabataan ko ay lumaki sa isang baryo sa Quezon na ang alam kong totoo ay ulila ako. Mabait si Nanay Seling at ang asawa niyang si Tatay Berto, pero ramdam kong may puwang sa kuwento ko. Kapag nagtatanong ako noon kung saan ako nanggaling, iisa lang lagi ang sagot nila: “Napulot ka lang namin sa palengke, umiiyak.” Bata pa ako, tinanggap ko iyon. Nang tumanda ako, pinili ko na lang ding huwag usisain dahil mahal ko sila. Pero bago tuluyang mawala si Nanay Seling, saka niya ibinulgar ang bahagi ng katotohanang itinago nila sa akin nang mahigit limampung taon. Hindi raw ako simpleng batang napulot lang. May kasama raw akong maliit na kumot, isang litrato ng dalagang nasa kamay ko ngayon, at isang pirasong papel na may nakasulat na petsa: “July 14, 1978 – Hating Gabi sa KBL Channel 8.” Sabi ni Nanay, minsan daw niyang napanood ang programang iyon noong kabataan niya. Nakita raw niya roon ang parehong babae sa litrato, umiiyak, tila may hinahanap. Natakot siya noon na kunin ako sa kanila, kaya itinago niya ang lahat. Hindi niya alam kung buhay pa ang babaeng iyon, pero buong-buo ang paniniwala niyang ang programa ang tanging susi sa nakaraan ko. Kaya kahit nanginginig na ang tuhod ko at kahit paulit-ulit nila akong pinalalabas sa building, bumalik pa rin ako. Hindi ko na kayang mamatay na dala ang parehong tanong na kinatatakutan kong sagutin.
Noong ikatlong araw ng pagpunta ko sa istasyon, may dalawang batang staff na halos kaedad lang siguro ng mga apo ko ang humarang sa akin. “Sir, baka wala naman talagang ganyan dito,” sabi ng isa. Yung isa naman, mas diretso pa. “Marami po kaming ginagawa. Hindi puwedeng bawat lumang alaala, hahanapan namin ng tape.” Narinig ko pa ang mahinang bulungan ng isa nilang kasama: “Baka senile na.” Masakit marinig iyon, pero hindi na ako sumagot. Inilapag ko lang sa mesa ang litrato at ang lumang papel na may petsa. “Isang beses n’yo lang akong pagbigyan,” sabi ko. “Kapag wala, ako na ang hindi babalik.” Marahil naaawa na rin ang isa sa kanila, dahil maya-maya ay may lumapit na archivist na babae, si Ma’am Celia. Pinagmasdan niya nang matagal ang litrato, pagkatapos ay ang petsa. “Hating Gabi…” bulong niya. “Lumang public affairs anthology namin iyon. Kung may kopya pa, baka nasa analog vault.” Hindi siya nangakong may makikita kami, pero iyon ang unang pagkakataong may nagsalita sa akin na parang tao ako at hindi istorbo. Sinamahan niya ako sa loob. Habang naglalakad kami sa makipot na pasilyo na amoy alikabok at lumang papel, pakiramdam ko bawat hakbang ay palapit ako sa isang bagay na matagal nang gustong bumangon mula sa katahimikan. Sa unang silid pa lang, wala na. Sa pangalawa, puro nasirang reels. Sa pangatlo, may nakita kaming mga kahong may petsa ng 1978. Biglang bumilis ang tibok ng dibdib ko.
Halos isang oras kaming naghukay ng mga kahon. Nanginginig na ang kamay ko sa kaba habang isa-isang tinitingnan ni Ma’am Celia ang mga label. Hanggang sa bigla siyang napahinto. “July 14, 1978,” sabi niya. “Hating Gabi, Segment 3.” Parang may humablot sa hininga ko. Dinala niya ang reel sa maliit na viewing room. May lumang telebisyon doon at isang makina para sa analog playback. Hindi agad umandar. Ilang beses pa iyong inayos ng technician bago tuluyang lumiwanag ang screen. Una, puro static lang. Pagkatapos ay lumitaw ang opening ng programa—itim at puti, may lumang musika, at boses ng announcer na parang galing sa ibang panahon. Nakaupo ako nang tuwid, halos hindi makurap. May ilang segment muna tungkol sa aksidente, baha, at mga nawawalang tao. Tapos biglang lumitaw ang isang babae. Bata pa siya, siguro nasa bente anyos. Nakaayos ang buhok, pero halatang puyat at hagulgol na ang mga mata. Nang makita ko ang mukha niya, para akong tinamaan sa dibdib. Siya ang nasa litrato. Siya ang hawak ko. Siya rin ang babaeng ilang gabi ko nang napapanaginipan kahit hindi ko siya kilala. “Ako po si Luzviminda Marquez,” umiiyak niyang sabi sa camera. “Humihingi po ako ng tulong. Nawawala po ang anak kong lalaki, dalawang taong gulang. Pangalan niya ay Ruben.” Napahawak ako sa gilid ng mesa. Hindi iyon ang pinakamalaking dagok. Ang pinakamalaking dagok ay nang ilabas niya ang maliit na larawan ng batang hinahanap niya. Kahit malabo ang kuha, malinaw ang mata, ilong, at hugis ng noo. Parang sarili kong mukha noong bata ako ang nakatitig sa akin mula sa nakaraan.
Hindi na ako nakahinga nang maayos nang marinig ko ang susunod niyang mga salita. “Hindi ko po siya iniwan,” paulit-ulit niyang sabi sa host. “Kinuha po siya sa akin sa terminal noong nagkagulo. Baka po may nakapulot sa anak ko. May peklat po siya malapit sa kaliwang kilay at may pulang sinulid sa kaliwang pulsuhan nang mawala siya.” Napadako ang kamay ko sa kilay ko. Naroon pa rin ang maliit na peklat na lagi kong akala’y ordinaryong sugat lang sa pagkabata. Parang nanlamig ang buong katawan ko. Habang umiiyak si Luz sa telebisyon, tuluyan namang nabasag ang limampung taon kong paniniwala na ako ay isang batang basta na lang itinapon sa mundo. Hindi ako iniwan. Hinanap ako. Ipinaglaban ako. Sumigaw pa siya sa dulo ng segment, halos hindi na siya mapigilan ng iyak. “Anak, kung napapanood mo man ito balang araw, hinanap kita. Hindi ako tumigil.” Sa puntong iyon, hindi ko na napigilang mapatakip sa bibig ko ang kamay ko. Umiyak ako na parang batang ngayon lang naintindihan kung bakit napakabigat pala ng isang katahimikang dinala niya buong buhay. Tahimik din ang dalawang staff sa likod ko. Yung mga kanina’y halos ayaw akong papasukin, ngayon ay hindi makatingin sa akin. Akala ko tapos na roon ang lahat, pero may isa pang dokumentong inilabas si Ma’am Celia mula sa kahon ng reel—isang log sheet. Nakasulat doon na apat na magkakasunod na linggo palang bumalik si Luz sa programa para humingi ng tulong tungkol sa nawawalang anak. Ibig sabihin, hindi isang beses. Hindi dalawang beses. Paulit-ulit niya akong hinanap.
Nang matapos ang playback, hindi muna ako makatayo. Pakiramdam ko, isang bagong tao ang nakaupo sa silyang iyon. Hindi dahil mayaman pala ako o may sikretong apelyido akong dapat ipagmalaki. Kundi dahil sa unang pagkakataon, may malinaw na ebidensyang nagpapatunay na may isang ina palang umiiyak para sa akin noon, habang ako nama’y lumaking naniniwalang walang naghanap sa akin kahit minsan. Tinulungan ako ni Ma’am Celia na hanapin ang iba pang record. May lumang address si Luz sa guest form ng programa. Wala na raw ang bahay, pero may natunton silang pamangkin sa Bulacan. Makalipas ang dalawang linggo, nagpunta ako roon. Doon ko nalaman na matagal nang patay si Luz—mahigit dalawampung taon na. Hindi na niya ako naabutang makita. Pero iniingatan pala ng kapatid niyang babae ang ilan niyang gamit, kasama ang mga sulat na ipinadala niya sa mga istasyon, himpilan ng pulis, at munisipyo noon. Lahat pare-pareho ang laman: pakiusap na mahanap ang kanyang anak na si Ruben. Nang mabasa ko ang mga sulat na iyon, lalo kong naintindihan na ang totoong nawala sa akin ay hindi lang pangalan o pinagmulan. Nawala sa akin ang pagkakataong marinig mismo mula sa kanyang bibig na mahal niya ako at hindi niya ako isinuko. Pero kahit ganoon, may kapayapaan pa ring dumating. Dahil sa wakas, alam ko na ang totoo. At ang totoo palang matagal ko nang kinatatakutan ay hindi mas masakit kaysa sa kasinungalingang buong buhay kong tiniis. Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi mo ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang taong matagal nang naghahanap ng sagot tungkol sa sarili niyang nakaraan, at kailangan lang niyang maalalang hindi masamang maghanap habang may pagkakataon pa.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Hindi lahat ng batang lumaking walang paliwanag ay iniwan. Minsan, may isang katotohanang natabunan lang ng takot, hiya, o maling desisyon ng matatanda.
2. Mahalaga ang mga lumang archive, record, at dokumento dahil maaaring dito nakatago ang mga sagot na hinahanap ng isang tao sa loob ng maraming taon.
3. Huwag agad husgahan ang taong mapilit magtanong o paulit-ulit bumalik. Minsan, hindi siya nanggugulo—naghahanap lang siya ng piraso ng sarili niyang nawala.
4. Ang isang magulang na tunay na nagmamahal ay hindi basta sumusuko. Kahit hindi agad nakita ang bunga ng paghahanap, ang pagmamahal niya ay nananatiling totoo.
5. May mga katotohanang masakit tanggapin, pero mas masakit ang mabuhay habang mali ang pagkakakilala mo sa sarili mong kuwento.
Kung sa tingin mo ay may matutulungan ang kuwentong ito, ibahagi mo ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang pusong matagal nang may tanong na hindi masagot, at sa pagbabasa nito, magkaroon siya ng lakas ng loob na hanapin ang katotohanan.
