EPISODE 1: ANG BATANG LAGING NAKATINGIN SA LANGIT
Halos araw-araw, pagkatapos ng klase, dumidiretso si Junjun sa maliit na kubo sa gilid ng palayan.
Sampung taong gulang lamang siya.
Kupas ang kanyang damit. Madalas maputik ang paa. At habang ang ibang bata ay naglalaro ng basketball o naghahabulan sa kalsada, siya naman ay nakaupo sa kawayan at nakatingin sa mga ibon.
“Junjun! Baka ka maging ibon niyan!”
Nagtawanan ang ilang kalalakihang nagpapahinga sa kubo.
Hindi sumagot ang bata.
Patuloy lamang siyang nakatingin.
May mga tagak sa palayan.
May maya sa mga puno.
May ilang ibong umiikot sa malayong bahagi ng bukid.
“Anong tinitingnan mo?” tanong ni Mang Nardo.
“Yung mga ibon po.”
“Araw-araw naman may ibon diyan.”
“Opo.”
“Eh bakit parang may hinihintay ka?”
Hindi alam ni Junjun kung paano ipapaliwanag.
Tinuruan siya ng kanyang lolo na obserbahan ang paligid.
Hindi para manghula.
Hindi para sabihing kayang hulaan ng hayop ang lahat ng sakuna.
Kundi para mapansin kapag may bagay na biglang naiiba.
Sabi ng lolo niya noon, “Kapag araw-araw mong nakikita ang isang lugar, mapapansin mo kapag may nagbago.”
At may nagbago.
Napansin iyon ni Junjun nang hapong iyon.
Ang mga ibong karaniwang bumababa sa bagong tanim na palayan ay hindi bumababa.
Paikot-ikot lamang sila.
Pagkatapos—
Parang may sabay-sabay na utos na narinig.
Daang-daang ibon ang biglang pumailanlang.
Lahat patungo sa kabaligtarang direksiyon.
Palayo sa bukid.
Napatayo si Junjun.
“Bakit?”
Napatingin ang mga lalaki.
“Ano na naman?”
“Umalis sila.”
“Sino?”
“Mga ibon.”
Nagtawanan ang isa.
“Baka may party sa kabilang barangay.”
Pero hindi natawa si Junjun.
Tumingin siya sa pilapil.
Tahimik.
Masyadong tahimik.
Wala ring palaka sa dating maingay na kanal.
Pagkatapos ay napansin niya ang tubig.
“Kuya Nardo…”
“Ano?”
“Bakit po ganyan ang kanal?”
Tumingin ang lalaki.
“Anong ganyan?”
“Mabilis.”
Hindi iyon dati ganoon.
At mas kakaiba—
Maputik ang tubig.
May mga maliliit na sanga.
Mga dahon.
At patuloy itong tumataas kahit halos walang ulan sa kanilang barangay.
Doon nagsimulang kabahan ang bata.
EPISODE 2: ANG BABALANG PINAGTAWANAN
Tumakbo si Junjun papunta sa tindahan ng kanyang ina.
“Ma!”
Napalingon si Liza.
“O, bakit hingal na hingal ka?”
“Tumataas po tubig sa kanal.”
“Umulan ba?”
“Hindi po dito.”
“Baka sa bundok.”
Iyon mismo ang kinatatakutan niya.
“Ma, umalis po lahat ng ibon.”
Napabuntong-hininga si Liza.
“Anak, huwag ka ngang mag-isip ng kung ano-ano.”
“Pero Ma—”
“Maraming customer. Umuwi ka na.”
Hindi umalis si Junjun.
“Ma, sabi ni Lolo kapag maputik ang tubig kahit walang ulan dito, baka malakas ang ulan sa taas.”
Napahinto ang kanyang ina.
Iyon ay totoo.
Nakatira sila sa mababang bahagi ng barangay. Ilang kilometro ang layo ng kabundukan, at may ilog na dumadaan bago kumalat sa mga irrigation canal.
Kapag malakas ang ulan sa itaas, minsan ay maaraw pa sa kanila habang pataas na pala nang pataas ang tubig.
Pero ilang taon nang walang malalang pagbaha.
Kaya nasanay ang mga tao.
“Sabihin natin sa barangay,” pilit ni Junjun.
“Anak…”
“Please po.”
Dahil sa takot sa mukha ng bata, pumayag si Liza.
Naglakad sila papunta sa barangay outpost.
Nandoon si Kagawad Ben at dalawang tanod.
“Kagawad,” sabi ni Liza, “may napansin daw anak ko.”
“Ano?”
Si Junjun mismo ang sumagot.
“Tumataas po tubig sa irrigation canal. Tapos sabay-sabay pong umalis ang mga ibon.”
Nagkatinginan ang dalawang tanod.
Isa ang napangiti.
“Ibon?”
“Baka natakot lang sa tao,” sabi ng isa.
Umiling si Junjun.
“Hindi po. Kanina marami sila. Tapos bigla silang umalis lahat.”
“Hindi naman basehan ang ibon para mag-evacuate.”
Napayuko ang bata.
Tama naman sila.
Kaya mabilis siyang nagsalita.
“Hindi lang po ibon.”
Napatingin si Kagawad Ben.
“Ano pa?”
“Maputik po ang tubig. May mga sanga. Mas mabilis po kaysa kahapon.”
Nawala ang ngiti ng kagawad.
“Kailan mo napansin?”
“Mga alas-dos po.”
Lumabas si Ben.
“Puntahan natin.”
Sumama ang dalawang tanod.
Pagdating nila sa kanal, hindi na kailangang magsalita ni Junjun.
Mas mataas na ang tubig kaysa kanina.
At sa ilalim ng maliit na tulay—
May isang malaking sanga ng puno na sumabit.
Napakunot-noo si Ben.
“Hindi galing dito ’yan.”
Tumingin siya sa malayong bundok.
Makulimlim ang tuktok.
Halos natatakpan ng makapal na ulap.
Kinuha niya ang cellphone.
“Tumawag tayo sa kabilang barangay sa upstream.”
EPISODE 3: ANG BALITANG GALING SA KABUNDUKAN
Ilang beses tumawag si Kagawad Ben bago may sumagot.
Mahina ang signal.
Putol-putol ang boses.
“Hello? Barangay San Roque?”
“Ben? Mahina dito!”
“Kamusta ulan sa inyo?”
Saglit na walang sagot.
Pagkatapos ay narinig nila iyon.
“Malakas mula tanghali! Halos hindi humihinto!”
Nagkatinginan sina Ben at Liza.
“Kumusta ilog?”
“Umaapaw na sa upper section! Pinapaalis na namin iyong malapit sa pampang!”
Biglang tumigil ang lahat.
“Ben?”
“Oo, naririnig kita.”
“Bababa sa inyo ang tubig. Bantayan ninyo low-lying area.”
Ibinaba ni Ben ang telepono.
Wala nang tumatawa.
Napatingin siya sa bata.
Hindi dahil napatunayan ng mga ibon na may sakuna.
Kundi dahil napansin ng bata ang kakaibang kilos ng mga ibon—at kasabay nito ang mas mahahalagang senyales sa tubig.
“Junjun,” sabi niya, “saan pinakamabilis tumaas?”
Tinuro ng bata ang bahagi sa likod ng lumang rice mill.
“Doon po.”
Pumunta sila.
Pagdating nila, mas malala.
Ang tubig sa kanal ay halos abot na sa ibabaw ng pilapil.
May bula.
May putik.
May maliliit na kahoy na inanod.
Kinuha ni Ben ang radyo.
“Barangay response team, maghanda. Inform captain. Possible rapid rise ng tubig mula upstream.”
Tumayo si Liza.
“Evacuation?”
“Hindi pa full evacuation. Pero ililipat natin agad iyong pinakamalapit sa ilog at mababang bukid.”
Napatingin siya kay Junjun.
“Tama iyong ginawa mong pagsabi.”
Halos maiyak ang bata.
“Hindi n’yo na po ako pagtatawanan?”
Napayuko ang isang tanod.
“Pasensya ka na, Junjun.”
Hindi sumagot ang bata.
Tumingin lang siya sa langit.
Wala na halos ibon sa palayan.
At mula sa malayo, may narinig siyang tunog.
Hindi kulog.
Mahaba.
Mababa.
Parang maraming tubig na sabay-sabay na humahampas sa bato.
“Kagawad…”
“Ano?”
“May naririnig po ako.”
Tumahimik silang lahat.
Pagkatapos ay narinig din nila.
Ugong.
Mula sa direksiyon ng ilog.
Doon na sumigaw si Ben.
“Simulan na ang paglikas!”
EPISODE 4: ANG DALAWAMPUNG MINUTONG PAGHAHABOL SA ORAS
Biglang nabuhay ang buong barangay.
Umikot ang tricycle na may megaphone.
“Lahat ng nasa mababang bahagi, pumunta sa covered court! Dalhin ang gamot, dokumento, at mga bata!”
May mga taong nagtatanong.
May ayaw umalis.
“Hindi naman umuulan dito!”
“Bakit kami aalis?”
“Taon-taon naman tumataas ang kanal!”
Pero hindi na nakipagtalo nang matagal si Kagawad Ben.
“Malakas ang ulan sa upstream. Tumataas ang tubig. Mas mabuting makalipat muna.”
Tumakbo si Junjun kasama ang kanyang ina.
Dumaan sila sa bahay ni Aling Marta.
Matanda na ito at hirap maglakad.
“Tita, tara na po!”
“Ano ba ’yang gulo?”
“Tumataas tubig!”
Tinulungan nila itong makasakay sa tricycle.
Sa kabilang bahay, may pamilyang nag-iimpake ng damit.
May buhat na sanggol.
May batang umiiyak dahil ayaw iwan ang aso.
“Isama n’yo!” sigaw ni Liza.
Lumakas ang ugong.
Mas malinaw na ngayon.
Nang tingnan ni Junjun ang dating tahimik na ilog—
Hindi na niya nakilala.
Mabilis.
Kayumanggi.
May dalang kahoy.
At patuloy na lumalapad.
“Umakyat na kayo!” sigaw ng pulis na dumating para tumulong.
Isa-isang inakay ang mga residente papunta sa mataas na bahagi ng barangay.
Labinlimang minuto.
Iyon lang halos ang lumipas mula nang magsimula ang seryosong evacuation.
Pagkatapos—
Umabot ang tubig sa unang pilapil.
Bumigay ang isang bahagi.
Parang binuksan ang pinto.
Bumulusok ang maputik na tubig sa palayan.
Nagsigawan ang mga tao sa covered court.
“Diyos ko…”
Napalapit si Liza kay Junjun at niyakap ito.
Ang kubong inuupuan niya kanina ay napalibutan ng tubig.
Ang dating tuyong daan ay naging rumaragasang daluyan.
Kung naghintay pa sila—
Kung sinabi nilang mamaya na—
Kung pinilit nilang walang panganib dahil hindi naman umuulan sa mismong lugar—
Maraming pamilya sana ang naabutan.
Tahimik na nakatingin si Junjun.
Hindi siya masaya na tama siya.
Takot pa rin siya.
Dahil ngayon lamang niya nakita kung gaano kabilis magbago ang lugar na araw-araw niyang tinitingnan.
EPISODE 5: ANG BATANG NATUTONG MAKINIG SA KAPALIGIRAN
Kinabukasan, humupa nang kaunti ang tubig.
Maraming palayan ang lubog.
May nasirang bakod.
May ilang hayop na nawala.
Pero walang namatay.
Walang batang naanod.
Walang pamilyang na-trap sa bahay.
Habang naglilinis ang mga residente, lumapit si Kagawad Ben kay Junjun.
May dala itong maliit na notebook.
“Para sa ’yo.”
Tinanggap iyon ng bata.
“Ano po ’to?”
“Simula ngayon, isulat mo iyong mga napapansin mo.”
Napangiti si Junjun.
“Pati ibon?”
“Pati ibon.”
Tumigil si Ben.
“Pero tandaan mo, hindi ibig sabihin na kapag lumipad ang ibon, may sakuna agad.”
Tumango ang bata.
“Alam ko po.”
“Ang mahalaga, napansin mong may kakaiba. Tapos tiningnan natin ang tubig, tumawag tayo sa upstream, at kinumpirma natin ang panganib.”
Ngumiti si Junjun.
“Ganun po sabi ni Lolo.”
“Ano?”
“Hindi raw hulaan ang kalikasan.”
“Eh ano?”
“Tingnan. Pakinggan. Tapos alamin kung bakit.”
Napangiti si Ben.
“Tama ang lolo mo.”
Makalipas ang ilang linggo, gumawa ang barangay ng mas malinaw na warning system.
May contact na sila sa mga upstream barangay.
May nakatalagang magbabantay sa river level kapag tuloy-tuloy ang ulan.
May megaphone at evacuation route na nakahanda.
At higit sa lahat, sinabi sa mga residente na mag-report kapag may napansing biglaang pagbabago sa tubig, lupa, ilog, o paligid.
Hindi naging “tagahula” si Junjun.
Hindi rin siya naging espesyal dahil marunong siyang tumingin sa ibon.
Isa lamang siyang batang matagal nang nakikinig sa payo ng kanyang lolo.
At noong araw na iyon, napansin niya ang isang bagay na hindi napansin ng matatanda.
Hindi lang ang sabay-sabay na paglipad ng mga ibon.
Kundi ang katahimikan pagkatapos nilang mawala.
Ang maputik na tubig.
Ang lumalakas na agos.
Ang mga sanga mula sa upstream.
At ang ugong na papalapit.
Minsan, hindi naman talaga tahimik ang kalikasan bago dumating ang panganib.
Marami itong ipinapakitang pagbabago.
Ang problema—
Masyado tayong abala para mapansin.
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag agad pagtawanan ang obserbasyon ng isang bata. Minsan, dahil mas simple at mas mapagmasid sila, napapansin nila ang mga pagbabagong hindi na nakikita ng matatanda.
- Ang kakaibang kilos ng mga hayop ay hindi dapat ituring na tiyak na hula ng sakuna, pero maaari itong maging dahilan upang mas maingat nating suriin ang iba pang konkretong senyales sa paligid.
- Sa pagbaha at iba pang panganib, mahalagang bantayan hindi lamang ang ulan sa mismong lugar kundi pati ang nangyayari sa upstream at kalapit na kabundukan.
- Ang maagang paglikas ay maaaring mukhang abala kapag wala pang nakikitang sakuna, pero mas ligtas ang pansamantalang lumikas kaysa magsisi kapag huli na ang lahat.
- Ang teknolohiya, opisyal na babala, lokal na karanasan, at simpleng pagmamasid sa kapaligiran ay mas epektibo kapag ginagamit nang magkakasama.
Kung naantig ka sa kuwento ni Junjun, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang tao ring kailangang mapaalalahanan na huwag agad balewalain ang maliit na pagbabago sa paligid—dahil minsan, ang maagang pagpansin at agarang pag-verify ng babala ang nagbibigay sa isang pamilya ng sapat na oras para makaligtas.
