UNANG EPISODE
Hindi na niya maalala kung paano niya napunasan ang luha sa harap ng buong opisina.
Ang alam lang ni Aling Rosa, nakatayo siya sa maliit na rural clinic, suot ang kupas na pink na uniporme, bitbit ang luma niyang backpack, at hawak ang panyo na kanina pa niya idinidiin sa mata. Sa likod niya, nakasalansan ang mga kahon ng gamot, kumot, at medical supplies. Sa dingding, nakapaskil ang mga litrato ng mga buntis, sanggol, at pamilyang minsan niyang tinulungan sa mga liblib na barangay.
Pero sa harap niya, walang nakakita sa mga iyon.
Ang nakikita lang ni District Health Supervisor Clara Montemayor ay isang matandang midwife na galing sa malalayong lugar.
“Ano ang ibig mong sabihin na delayed ang report?” matalim na tanong ni Clara, nakaturo ang daliri sa mukha niya.
Napayuko si Aling Rosa.
“Ma’am, pasensya na po. Galing po ako sa Sitio Malabnig. Walang signal doon. May inasikaso po akong nanganak kagabi.”
Umikot ang mata ni Clara.
“Lagi na lang may dahilan. Bundok, ulan, walang signal, nanganak. Rosa, hindi na puwede ang ganyang palusot sa opisina.”
Tahimik ang mga nurse sa likod. May isa na napahawak sa dibdib. May isa namang napabuka ang bibig pero hindi nakapagsalita.
“Ma’am,” mahina niyang sabi. “Hindi po palusot. Emergency po talaga.”
“Emergency?” putol ni Clara. “Alam mo kung ano ang emergency? Ang opisina na nahuhuli sa regional compliance dahil sa mga katulad mong hindi marunong sumunod sa sistema.”
Tumama iyon sa dibdib ni Aling Rosa.
Sistema.
Ilang beses na niyang isinakripisyo ang sariling tulog para sa sistemang iyon. Ilang beses na siyang tumawid sa baha, sumakay sa habal-habal, naglakad sa putikan, at naghatid ng sanggol sa mundong walang doktor, walang ilaw, at minsan, walang sapat na gamot.
Pero sa loob ng opisina, ang tingin sa kanya ay pabigat lang.
“Hindi po ako tamad, Ma’am,” bulong niya.
Lumapit si Clara, mas malamig ang boses.
“Hindi ko sinabing tamad ka. Sinabi kong hindi ka na bagay sa modern health service.”
Doon tuluyang tumulo ang luha ni Aling Rosa.
IKALAWANG EPISODE
“Baka dapat mag-retire ka na,” sabi ni Clara.
Hindi malakas ang pagkakasabi, pero parang narinig iyon ng buong barangay health center.
Nanginig ang labi ni Aling Rosa. Hinawakan niya ang strap ng backpack niya, iyong bag na may lamang blood pressure apparatus, lumang flashlight, notebook ng mga buntis, at maliit na rosaryong ibinigay sa kanya ng isang inang nailigtas niya sa panganganak.
“Ma’am,” sabi niya. “Kung gusto n’yo po, gagawin ko po ang report ngayon.”
“Ngayon?” singhal ni Clara. “Ngayon mo lang gagawin? Alam mo bang may meeting ako sa regional office mamaya? Ano ang ipapakita ko roon? Kuwento mo tungkol sa bundok?”
May ilang staff ang napayuko.
Si Nurse Lorie, na madalas sumasama kay Aling Rosa sa outreach, hindi na nakatiis.
“Ma’am Clara,” maingat niyang sabi, “totoo po ang sinabi ni Aling Rosa. Kagabi po, may nanay na muntik nang duguin sa Sitio Malabnig. Siya po ang nagligtas.”
Tumingin si Clara sa kanya.
“At ikaw naman, gusto mo rin bang turuan ako?”
Napaatras si Lorie.
Tumingin si Clara sa clipboard sa mesa, pagkatapos sa uniporme ni Aling Rosa.
“Ang problema sa mga lumang health worker,” sabi niya, “masyado kayong emosyonal. Akala n’yo porke maraming kuwento ng hirap, sapat na iyon para mapatawad ang kakulangan ninyo.”
Napapikit si Aling Rosa.
Hindi niya naalala ang sarili niyang pagod. Ang naalala niya ay si Mina, ang batang inabot niya mula sa sinapupunan ng ina sa gitna ng bagyo. Naalala niya si Nanay Ester na hinila niya sakay ng kariton papunta sa highway. Naalala niya ang sanggol na hindi umiyak agad, hanggang sa siya mismo ang umiyak nang makarinig ng unang hinga nito.
“Hindi po kuwento ang buhay nila,” sabi ni Aling Rosa.
Saglit na tumigil si Clara.
“Ano?”
Tumingala ang midwife. Puno ng luha ang mata, pero hindi na ganap na mahina ang boses.
“Buhay po sila. Hindi sila dahilan. Hindi sila report lang.”
Tahimik ang opisina.
At sa katahimikang iyon, may biglang kumatok sa pinto.
IKATLONG EPISODE
Pumasok si Dr. Mateo Reyes, ang bagong regional health director.
Hindi siya naka-announce. Tahimik lang siyang pumasok, may kasamang dalawang opisyal at isang staff na may hawak na folder. Nakita niya agad ang eksena—si Clara na nakaturo pa rin, si Aling Rosa na umiiyak, at ang mga nurse na parang napipi sa hiya at takot.
“Anong nangyayari dito?” tanong niya.
Biglang nagbago ang mukha ni Clara. Ang talim ng boses ay naging malumanay.
“Doc, inaayos lang po namin ang compliance issue. May ilang field worker po kasi na nahuhuli sa documentation.”
Tumingin si Dr. Reyes kay Aling Rosa.
“Kayo po si Rosa Villanueva?”
Nagulat ang midwife.
“Opo, Doc.”
Dahan-dahang lumapit si Dr. Reyes. Hindi niya tiningnan ang uniporme nito na kupas. Hindi niya tiningnan ang luha. Tiningnan niya ang mga kamay nito—magaspang, pagod, at nanginginig.
“Kayo po ba ang midwife na naka-assign sa Malabnig, San Roque, Mabato, at Upper Calinao?”
“Opo,” sagot niya.
Binuksan ng kasama niyang staff ang folder.
“Doc,” singit ni Clara, “actually po, iyon nga po ang issue. Masyado siyang maraming delayed reports.”
Hindi siya pinansin ni Dr. Reyes.
“Sa preliminary records,” sabi niya, “may limampu’t pitong emergency maternal cases na na-handle ninyo nitong taon. May tatlumpu’t dalawang high-risk pregnancy referrals. May mahigit isang daang safe deliveries na na-monitor. At ayon sa barangay testimonies, walang maternal death sa inyong assigned areas sa loob ng isang taon.”
Walang nakagalaw.
Si Clara, dahan-dahang namutla.
“Doc,” bulong ni Lorie, “siya rin po ang naglalakad papunta sa mga bahay kapag hindi makababa ang buntis.”
Tumango ang isa pang nurse. “Siya po ang naghatid ng gamot sa mga senior citizen noong bumaha.”
“Siya rin po,” dagdag ng lalaki sa likod, “ang nagbabantay sa mga bagong panganak kahit gabi.”
Tiningnan ni Dr. Reyes si Clara.
“Supervisor Montemayor,” sabi niya, mababa ang boses, “alam n’yo ba kung ilang buhay ang nailigtas ng opisina ninyo nitong taon?”
Hindi nakasagot si Clara.
“Mas kaunti,” sabi ni Dr. Reyes. “Mas kaunti kaysa sa nailigtas ng babaeng ito nang mag-isa.”
IKAAPAT NA EPISODE
Parang biglang lumiit ang buong opisina.
Ang mga kahon ng gamot, ang mga folder, ang mga larawan sa bulletin board—lahat ay biglang naging saksi sa kahihiyang hindi na kayang takpan ni Clara. Ilang minuto lang ang nakalipas, tinawag niyang hindi bagay sa modern health service ang babaeng pinakamalaking dahilan kung bakit maraming ina ang buhay pa.
“Hindi ko po alam,” mahina niyang sabi.
Tumingin sa kanya si Aling Rosa.
“Hindi n’yo po alam kasi hindi kayo bumababa sa amin.”
Masakit iyon.
Pero walang makakontra.
“Kapag umuulan po,” patuloy ni Aling Rosa, “hindi report ang una kong iniisip. Iniisip ko kung kaya pa bang huminga ng nanay. Kapag gabi po, hindi ko tinitingnan kung may signal. Tinitingnan ko kung umiiyak na ba ang sanggol. Kapag walang sasakyan, hindi ako naghihintay ng clearance. Naglalakad po ako.”
Napalunok si Clara.
Sa likod, tahimik na umiiyak ang mga staff.
Dahan-dahang inilabas ni Dr. Reyes ang isa pang papel.
“Dinala ko ito dahil dapat sana surprise,” sabi niya. “Pero mukhang mas kailangan ninyong marinig ngayon.”
Tumingin siya kay Aling Rosa.
“Nominado po kayo para sa National Rural Health Service Award. Hindi dahil sa perpektong paperwork. Kundi dahil sa mga pamilyang buhay ngayon dahil hindi kayo sumuko.”
Napahawak si Aling Rosa sa dibdib.
“Ako po?”
“Opo,” sagot ni Dr. Reyes. “At kasama sa rekomendasyon ang testimonies ng mga nanay na tinulungan ninyo.”
Hindi na napigilan ni Lorie ang pag-iyak. May isang nurse na lumapit at hinawakan ang balikat ni Aling Rosa. Ang lalaki sa likod ay tumingin kay Clara, hindi galit, kundi malungkot.
Dahil minsan, mas masakit makita ang katotohanang matagal nang nasa harap nila pero hindi nila ipinagtanggol.
Lumapit si Clara kay Aling Rosa.
“Pasensya na,” sabi niya, nanginginig ang boses. “Nasaktan kita.”
Hindi agad sumagot si Aling Rosa.
Pinunasan niya ang luha.
“Hindi lang po ako ang nasaktan ninyo,” sabi niya. “Pati ang mga lugar na akala ninyo ay numero lang sa report.”
IKALIMANG EPISODE
Kinabukasan, hindi na pareho ang rural clinic.
Sa bulletin board, hindi na lang chart at schedule ang nakapaskil. Idinagdag doon ang mga larawan ng mga komunidad na malayo sa sentro—mga nanay sa bundok, mga batang bagong silang, mga health worker na naglalakad sa maputik na daan, at si Aling Rosa na hawak ang isang sanggol habang basa ang laylayan ng uniporme niya sa ulan.
Hindi siya sanay na pinapansin.
Mas sanay siyang tawagin kapag may nanganganak, kapag may emergency, kapag may batang nilalagnat. Pero ngayon, pagpasok niya sa opisina, tumayo ang mga staff.
Isa-isa.
Hindi malakas ang palakpak.
Tahimik lang.
Pero sapat para muling mapuno ang dibdib niya.
Si Clara ang huling lumapit. Wala na ang taas ng noo. Wala na ang matalim na daliri. Hawak niya ang isang folder.
“Ma’am Rosa,” sabi niya.
Napatingin ang lahat. Noon, tinatawag lang niya itong Rosa.
“Tinulungan namin ni Lorie ayusin ang reports ninyo,” patuloy niya. “Hindi para itama kayo. Para hindi na mawala sa papel ang mga buhay na iniligtas ninyo.”
Kinuha ni Aling Rosa ang folder.
Sa loob, nakalista ang bawat pangalan. Mga ina. Mga sanggol. Mga lugar. Mga petsa. Mga gabing hindi niya natulugan. Mga umagang nakauwi siyang nanginginig sa pagod pero nagpapasalamat dahil may buhay na naisalba.
Hindi niya alam na ganoon na pala karami.
Napaupo siya.
At umiyak.
Hindi dahil sa sakit.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, nakita rin ng iba ang bigat ng dala niya.
Makalipas ang ilang linggo, sa awarding ceremony, hindi siya nagsuot ng mamahaling damit. Suot niya pa rin ang simpleng pink na uniporme. Nang tawagin ang pangalan niya, tumayo ang mga nanay na minsan niyang tinulungan. May bitbit silang mga sanggol. May luha sa mga mata. May pasasalamat na hindi kayang sukatin ng certificate.
Sa unahan, tahimik na nakaupo si Clara.
Nang tumingin si Aling Rosa sa kanya, hindi siya ngumiti nang may yabang. Tumango lang siya.
Parang sinasabing: sana natuto ka.
At natuto nga si Clara.
Dahil mula noon, bago siya humingi ng report, tinatanong muna niya, “Kumusta ka? Nakauwi ka ba nang ligtas?”
I-share ang post na ito sa inyong mga kaibigan at pamilya para maalala ng lahat na ang tunay na serbisyo ay hindi laging nakikita sa opisina, kundi sa malalayong lugar kung saan may taong handang maglakad, magpuyat, at lumaban para may mabuhay.
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag maliitin ang mga health worker na nagtatrabaho sa malalayong lugar, dahil madalas sila ang unang sumasalubong sa panganib upang mailigtas ang buhay ng iba.
- Hindi lahat ng serbisyo ay nasusukat sa report. May mga sakripisyong hindi agad naisusulat sa papel, pero nakaukit sa buhay ng mga taong natulungan.
- Ang pagiging mahigpit sa sistema ay walang saysay kung nawawala ang puso, pag-unawa, at respeto sa taong nasa field.
- Ang tunay na bayani ay hindi laging nasa malaking ospital o opisina. Minsan, nasa maputik na daan, bitbit ang lumang bag, at handang tumakbo kahit pagod na.
- Bago husgahan ang isang tao, alamin muna ang bigat ng kanyang dinadala. Baka ang taong pinapahiya mo ay siya palang dahilan kung bakit maraming pamilya ang buo pa ngayon.
