“UMALIS KA NA RITO, MANG ISKO. HINDI PARA SA IYO ANG MEETING NA ITO.”
Iyon ang unang narinig ko nang tumayo ako sa pintuan ng barangay hall, basa pa ang tsinelas ko sa putik at hawak ang luma kong sumbrero. Lahat ng upuan ay halos puno na. Nasa unahan ang mga kagawad, nasa gitna ang mga residente, at sa gilid ay may dalawang kabataang tanod na tila handang itulak ako palabas anumang oras.
“Makikinig lang ako,” mahina kong sabi.
“Hindi,” matigas na sagot ni Kagawad Dennis. “Ang pag-uusapan dito ay tungkol sa proyekto sa purok. Mga may-ari ng lote at rehistradong botante lang ang puwedeng magsalita.”
May ilang napatingin sa akin. May iba na agad napailing, na para bang istorbo na naman ako. Sanay na ako sa ganoong tingin. Sa mata ng marami sa amin, isa lang akong matandang palaboy na nakatira sa dulo ng sapa. Wala nang asawa, walang sariling anak, at halos walang pakinabang.
Pero nang marinig kong sisimulan na raw ang pagpapatayo ng bagong covered court at imbakan sa mismong daanan ng tubig sa likod ng purok, hindi ko napigilan ang sarili ko.
“Kapag itinuloy ninyo ’yan, babahain ang buong ibabang bahagi ng purok sa unang malakas na ulan,” sabi ko.
Bago pa ako makadagdag, hinawakan na ako ng isang tanod sa braso.
“Sinabi nang wala kang karapatang magsalita.”
Ako si Francisco, pero mas kilala ako sa tawag na Mang Isko. Matagal na akong naninirahan sa Barangay San Nicolas. Dati, may maliit akong kubo, may asawa akong si Lidia, at may simpleng buhay kaming tahimik. Pero nang magkasakit siya at pumanaw ilang taon na ang nakalipas, para bang sabay ding nawala ang lugar ko sa mundo. Simula noon, bihira na akong sumama sa mga pagtitipon. Tahimik lang ako. Namimingwit sa sapa. Naglilinis ng kanal kapag may oras. At paminsan-minsan, umiikot sa purok para tingnan kung saan naiipon ang tubig tuwing umuulan.
Marami ang nag-aakalang pakialamero ako. Hindi nila alam na kabisado ko ang kilos ng baha sa lugar namin. Alam ko kung saang bahagi unang umaapaw ang tubig, kung saang kanal nagbabara ang mga plastik, at kung saang likuan delikadong ma-trap ang mga bata at matatanda kapag biglang tumaas ang agos.
Kaya nang marinig kong ang bagong proyekto ng barangay ay itatayo sa dating bukas na daanan ng rumaragasang tubig mula sa bundok, kinabahan ako.
Ilang beses akong nagtangkang magsabi kay Kagawad Dennis, pero pinagtawanan lang ako.
“Hindi na panahon ng hula-hula ngayon, Mang Isko,” sabi niya noon. “May plano ang engineer.”
Kung engineer ang pinakikinggan nila, wala na sana akong balak magsalita. Pero ang plano sa papel ay iba sa tubig kapag galit na ang ulan.
Kaya heto ako noon sa barangay hall, hinihila palabas na parang wala akong mukha at wala akong karapatang magbigay ng babala. May ilang nakaupo sa likod na pabulong na tumatawa. May isang babaeng nagsabi pa, “Ayan na naman si Mang Isko. Laging may kontra.”
Mainit ang hiya sa dibdib ko, pero mas mabigat ang takot ko sa maaaring mangyari sa purok kung walang makikinig.
“Huwag n’yo lang takpan ang lagusan ng tubig sa likod,” pakiusap ko. “Kahit ’yan lang ang tandaan ninyo.”
“Ilabas n’yo na siya,” utos ni Kagawad Dennis.
Doon ako tuluyang napatigil. Hindi dahil sa paghila sa akin ng tanod, kundi dahil may biglang tumawag mula sa pintuan.
“Bitawan ninyo siya.”
Sabay-sabay kaming napalingon.
Nasa may pinto si dating Kapitan Ruel. Mas matanda na siya ngayon, may tungkod na at may uban na ang buhok, pero buo pa rin ang tindig niya. Matagal na siyang hindi nakakadalo sa mga barangay meeting dahil sa iniindang sakit, kaya nang makita siya ng lahat ay biglang tumahimik ang buong silid.
Mabagal siyang lumakad papasok. Nakatingin siya sa akin, at sa totoo lang, hindi ko agad maintindihan ang laman ng tingin niyang iyon.
Paglapit niya sa akin, hindi siya nagsalita agad.
Sa halip, niyakap niya ako nang mahigpit sa harap ng lahat.
Ramdam kong nanigas ang buong barangay hall.
“At sino ang nagsabing wala siyang karapatang magsalita?” mariin niyang tanong. “Kung may dapat na pakinggan dito, siya iyon. Si Mang Isko ang nagligtas sa purok natin.”
Parang bumigat ang hangin sa loob ng hall. Napabitaw ang tanod sa braso ko. Si Kagawad Dennis naman ay napatayo, tila hindi alam kung ano ang sasabihin.
“Ano pong ibig ninyong sabihin, Kap?” tanong ng isang lalaki sa likod.
Dahan-dahang humarap si dating Kapitan Ruel sa mga tao. “Mukhang marami na sa inyo ang bata pa noon,” sabi niya. “At ang iba naman, nakalimot na.”
Napayuko ako. Ayokong balikan ang gabing iyon. Pero nagsimula na siyang magsalita.
“Labindalawang taon na ang nakaraan, kasagsagan ng bagyo. Hatinggabi iyon nang biglang umapaw ang sapa sa likod ng purok. Akala namin karaniwang baha lang, pero may inanod palang troso at basura sa lagusan kaya bumilis ang pagtaas ng tubig. Ako noon ay nasa kabilang barangay, hindi agad makabalik. Ang asawa ko at anak ko ay naiwan dito sa bahay.”
Huminto siya sandali. Lahat ay nakatingin na ngayon sa kanya.
“Si Mang Isko ang unang nakaunawa na delikado na. Siya ang kumatok sa bawat bahay habang hanggang dibdib na ang tubig sa ibang bahagi. Siya ang sumigaw na ilikas ang mga bata at matatanda. Siya ang nagbuhat kay Aling Pasing na hindi na makalakad. Siya ang bumalik para kunin ang dalawa kong anak nang maipit sila sa bahay namin.”
Narinig ko ang mahinang buntong-hininga ng ilang tao.
“Kung hindi dahil sa kanya,” dagdag ni dating Kapitan Ruel, “maraming bangkay ang iniahon namin kinabukasan.”
Hindi ko mapigilang mapapikit. Bumalik sa akin ang gabing iyon na matagal ko nang pilit ibinabaon sa limot. Ang malakas na ulan. Ang putik na umaagos sa paa. Ang pagkalas ng yero sa bubong. Ang sigaw ng mga bata. At ang asawa kong si Lidia, na noong gabing iyon ay buhay pa, pero nang sumunod na taon ay kinuha rin ng sakit.
Noong gabing iyon, wala naman akong iniisip na kabayanihan. Ang totoo, natakot lang ako. Nakita ko kung paanong umikot ang tubig at humampas sa pinakababang mga bahay. Alam kong kapag hindi ko ginising ang mga tao, aabutin sila ng baha sa pagtulog.
Pagkatapos ng sakunang iyon, nagpasalamat ang iba, pero lumipas din ang taon at nalimutan ng lahat. Hindi ko na rin ipinilit ikuwento. Hindi ko naman kailangan ng utang na loob. Ang mahalaga sa akin noon ay ligtas ang purok.
Pero ngayong naririnig ko iyon mula sa bibig ni dating Kapitan Ruel, parang lalo akong nahiya. Hindi dahil sa yakap niya, kundi dahil kinailangan pang may magpatunay sa pagkatao ko bago ako pakinggan.
Humarap sa akin si Kagawad Dennis, halatang namumutla.
“Pasensiya na po, Mang Isko,” sabi niya. “Hindi ko alam.”
“Hindi mo kailangang malaman ang nakaraan ko,” sagot ko. “Ang kailangan mo lang malaman ay kung saan dadaan ang tubig kapag umulan.”
Tahimik ang mga tao.
At sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, walang tumawa.
Pinaupo nila ako sa unahan. Inilatag sa mesa ang plano ng proyekto. Nanginginig pa ang kamay ko habang itinuturo ko ang bahagi ng purok na madalas barahan ng rumaragasang tubig mula sa itaas. Ipinaliwanag ko kung paanong ang bukas na daanang iyon ang nagsisilbing hinga ng buong lugar kapag may bagyo. Kapag tinayuan iyon ng istruktura, ang tubig ay hahanap ng ibang daan—at ang ibang daang iyon ay papasok sa mga bahay.
Nakinig ang lahat. Pati iyong mga kanina lamang ay gustong itulak ako palabas.
Nagpasya ang barangay na ipahinto muna ang proyekto at humingi ng panibagong survey. Isinama nila ako sa pag-iikot kinabukasan kasama ang engineer at mga kagawad. Pagdating namin sa likod ng purok, mismong ang engineer na ang nagsabi na tama ang hinala ko. Mali ang napiling puwesto. Kapag tinuloy iyon, magiging bitag sa baha ang ilang bahay sa ibaba.
Napayuko si Kagawad Dennis sa harap ko. “Salamat po,” sabi niya. “Kung hindi kayo nagpumilit, baka huli na ang lahat bago pa namin maintindihan.”
Ngumiti lang ako.
Sa totoo lang, hindi ko hinintay ang salitang salamat. Ang gusto ko lang ay may makinig bago pa may malunod, bago pa may mawalan ng bahay, bago pa may magulang na umiyak para sa anak.
Minsan, ang pinakaunang hinaharang ng tao ay hindi ang pintuan kundi ang boses ng isang tahimik na taong may alam sa panganib.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi mo ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang taong matutong makinig sa isang simpleng babala bago pa maging huli ang lahat.
