“Doon ka na lang sa likod. Para sa pamilya ang mga upuan sa harap.”
Iyon ang sinabi ng panganay kong kapatid na si Ate Linda habang mahigpit niyang hinaharangan ang unang hanay ng mga upuan sa simbahan.
Nakahawak ako noon sa maliit na puting panyo ni Papa.
Iyon lang ang naiwan sa bulsa ng polo niya nang dalhin siya sa ospital.
Nasa harap namin ang kabaong niya.
Napapalibutan ng puting bulaklak.
Tahimik ang organ.
At isa-isang dumarating ang mga kamag-anak na halos hindi ko nakita sa loob ng maraming taon.
“Pamilya rin naman ako,” mahina kong sabi.
Napatingin sa akin si Kuya Rogelio.
“Matagal kang wala, Celia. Huwag ka nang gumawa ng eksena sa libing ni Papa.”
Parang may humiwa sa dibdib ko.
Hindi ako sumagot.
Lumakad ako patungo sa pinakadulong upuan.
Habang ang mga kapatid ko, mga asawa nila, at mga anak nila ay nakaupo sa harap, ako ay naiwan sa likod na parang bisitang nakikiramay lamang.
Pero makalipas ang halos isang oras, humawak sa mikropono ang pari.
May binasa siyang maikling sulat.
Pagkatapos ay sinabi niya,
“Bago natin ihatid si Mang Ernesto sa kanyang huling hantungan, may isang taong nais niyang pasalamatan. Ang taong kasama niya sa pinakahuling gabi ng kanyang buhay.”
Tumahimik ang buong simbahan.
Nagtinginan ang mga kapatid ko.
Akala yata nila isa sa kanila ang tatawagin.
Pero nang sabihin ng pari ang pangalan ko, ako ang dahan-dahang tumayo mula sa pinakadulong upuan.
At sa unang pagkakataon noong araw na iyon, wala ni isa sa mga kapatid ko ang makatingin sa akin.
Ako si Celia, bunso sa limang magkakapatid.
Lumaki kami sa isang simpleng bahay sa Batangas.
Magsasaka si Papa Ernesto.
Hindi siya palabiro.
Hindi rin siya iyong klaseng ama na palaging nagsasabing “Mahal kita.”
Pero alam naming mahal niya kami.
Kapag may lagnat kami, siya ang naghahanap ng masasakyang tricycle kahit hatinggabi.
Kapag wala kaming baon, siya ang nagbebenta ng itlog o manok para may maibigay.
At noong mamatay si Mama, siya ang naging parehong ama at ina naming magkakapatid.
Ako ang huling nakapagtapos.
Pagkatapos ng kolehiyo, nagtrabaho ako sa Maynila.
Doon nagsimula ang lamat sa pagitan naming magkakapatid.
Hindi ako nakapagbigay nang malaki kay Papa.
Maliit ang sahod ko noon.
Nagbabayad din ako ng renta at tumutulong sa anak kong ako lang ang nagpapalaki matapos akong iwan ng asawa ko.
Si Ate Linda ang madalas magpadala ng pera.
Si Kuya Rogelio ang nagpapaayos ng bahay.
Si Kuya Ben naman ang bumili ng refrigerator at bagong telebisyon ni Papa.
Kaya sa paningin nila, sila ang tunay na nag-aalaga.
Ako?
“Puro tawag lang,” minsang sinabi ni Ate.
Hindi ko ipinagtanggol ang sarili ko.
Dahil totoo naman.
Hindi ako nakapagbibigay ng kasinglaki nila.
Pero may hindi nila alam.
Tatlong taon bago mamatay si Papa, nagsimula siyang tumawag sa akin tuwing gabi.
Minsan alas-nuwebe.
Minsan alas-onse.
“Gising ka pa?”
“Opo, Pa.”
“Wala lang. Tahimik dito.”
Doon ko unang napansin na malungkot siya.
Kahit may mga kapitbahay.
Kahit may mga anak siyang malapit.
Kapag tapos na ang araw at nagsiuwian na ang lahat, siya lang ang naiiwan sa lumang bahay.
Unti-unti kong ginawang ugali ang tumawag araw-araw.
Minsan limang minuto.
Minsan isang oras.
Pinapakinggan ko ang kuwento niya tungkol sa tanim.
Tungkol sa lumang radyo.
Tungkol kay Mama.
Kahit paulit-ulit.
Isang gabi, sinabi niya,
“Celia, alam mo bang ayaw kong tumanda?”
Natawa ako.
“Eh matanda ka na, Pa.”
“Gaga.”
Tumawa rin siya.
Pagkatapos ay natahimik.
“Ang ibig kong sabihin, ayaw kong maging pabigat.”
Doon ako kinabahan.
“Hindi ka pabigat.”
“Madaling sabihin.”
“Pa, kung may kailangan ka, sabihin mo sa amin.”
“Pera ang binibigay ng mga kapatid mo.”
Huminto siya.
“Pero minsan, gusto ko lang may makausap.”
Hindi ko iyon sinabi sa mga kapatid ko.
Ayokong maramdaman nilang may pagkukulang sila.
Pero simula noon, mas madalas akong umuwi.
Hindi tuwing linggo.
Hindi ko kaya.
Pero dalawang beses kada buwan, sumasakay ako ng bus pagkatapos ng trabaho.
Dumadating ako minsan halos hatinggabi.
At kinabukasan ng hapon, bumabalik na rin ako sa Maynila.
Walang nakakaalam.
Kapag tinatanong ako ni Ate kung bakit nasa probinsya ako, sinasabi kong may aasikasuhin lang.
Ayokong gawing paligsahan ang pag-aalaga kay Papa.
Hanggang sa lumala ang kanyang kondisyon.
Mahina na ang puso niya.
Madalas siyang hinihingal.
Isang Biyernes ng gabi, tumawag ang kapitbahay niyang si Mang Rudy.
“Celia, baka puwedeng umuwi ka. Ayaw kumain ng Papa mo.”
Tinawagan ko agad si Ate.
“May trabaho ako bukas,” sagot niya.
Si Kuya Rogelio naman ay nasa seminar.
Ang iba, may kanya-kanyang dahilan.
Hindi ko sila sinisi.
Ako rin naman ay may trabaho.
Pero nang marinig kong mahina si Papa, kumuha ako agad ng bus.
Alas-dose na ako nakarating.
Nakita ko siyang nakaupo sa kama.
“Nandito ka?”
Ngumiti siya.
“Opo.”
“May pasok ka.”
“Pwede naman akong umabsent.”
Umiling siya.
“Sayang sahod.”
Natawa ako kahit naiiyak.
“Mas mahalaga ka sa sahod ko.”
Iyon ang huling gabi namin.
Pinakain ko siya ng kaunting lugaw.
Pinunasan ko ang mukha niya.
Pinalitan ko ang damit niya dahil pinagpawisan.
Bandang alas-tres ng madaling-araw, tinawag niya ako.
“Celia.”
“O, Pa?”
“Buksan mo drawer ko.”
May maliit na sobre roon.
“Para saan ito?”
“Sa pari.”
“Anong laman?”
“Huwag mong pakialaman.”
Ngumiti siya nang mahina.
“Tulog na tayo.”
Bandang alas-kuwatro, napansin kong kakaiba ang paghinga niya.
Tinawagan ko ang kapitbahay.
Dinala namin siya sa ospital.
Pero habang nasa sasakyan, nakahawak siya sa kamay ko.
“Salamat, anak.”
“Pa, huwag kang magsalita.”
“Salamat sa pakikinig.”
Iyon ang huling malinaw na sinabi niya.
Pagdating sa ospital, wala na siyang pulso.
Doon ako humagulgol.
Ako ang tumawag sa mga kapatid ko.
Ako ang nagsabi sa kanila na wala na si Papa.
Pero nang dumating sila, parang nagbago ang lahat.
“Bakit hindi mo kami tinawagan agad kagabi?” tanong ni Ate.
“Biglaan.”
“Dapat sinabi mo.”
“Hindi ko alam na iyon na pala ang huli.”
Pero mula noon, parang ako pa ang may kasalanan.
Sa burol, sila ang nagdesisyon sa lahat.
Bulaklak.
Pagkain.
Programa.
Lugar ng libing.
Hindi ako nakipagtalo.
Pagod na ako.
Hanggang dumating ang araw ng misa at ayaw nila akong paupuin sa harap.
Doon ako nasaktan.
Hindi dahil gusto kong makipag-agawan ng upuan.
Kundi dahil parang sa loob ng ilang araw, nabura ang lahat ng panahong ako ang kasama ni Papa.
Kaya tahimik akong umupo sa likod.
Hanggang tawagin ako ng pari.
“Celia Santos.”
Parang tumigil ang oras.
Dahan-dahan akong tumayo.
“Halika rito, anak,” sabi ng pari.
Naglakad ako sa gitna ng simbahan.
Naririnig ko ang sarili kong paghinga.
Nang makarating ako sa harap, inilabas ng pari ang sobreng ipinakuha sa akin ni Papa.
“Dinala ito sa akin kahapon,” sabi niya. “May bilin ang inyong ama na basahin lamang ngayon.”
Binuksan niya iyon.
At nagsimulang magbasa.
“Mga anak, huwag kayong magtalo tungkol sa kung sino ang mas nag-alaga sa akin.”
Napayuko si Ate.
“Lahat kayo may naitulong sa akin. Ang perang ipinadala ninyo, gamot ko iyon. Ang bahay na pinaayos ninyo, naging proteksiyon ko iyon. Ang pagkain at mga gamit, malaking tulong lahat.”
Tumulo ang luha ko.
“Pero gusto kong pasalamatan nang espesyal ang isang taong maaaring akala ninyo ay pinakakaunti ang naibigay.”
Napatingin ang lahat sa akin.
“Si Celia.”
Hindi ko na napigilan ang pag-iyak.
“Hindi siya mayaman. Hindi siya pinakamalaking magbigay. Pero kapag alas-diyes ng gabi at pakiramdam ko ako na lang ang tao sa mundo, siya ang tumatawag.”
Tahimik ang buong simbahan.
“Kapag inuulit ko ang kuwento tungkol sa nanay ninyo, pinakikinggan niya pa rin ako na parang unang beses niya itong narinig.”
Narinig kong humikbi si Kuya Ben.
“At noong huling gabi ko, siya ang kasama ko. Hindi ko alam kung iyon na ang huli. Pero kung iyon man, masaya akong hindi ako nag-iisa.”
Hindi na makatingin sa akin si Ate.
Pagkatapos ay binasa ng pari ang huling bahagi.
“Mga anak, tandaan ninyo: hindi lahat ng nag-aalaga ay may resibo. Hindi lahat ng pagmamahal ay nasusukat sa pera. At huwag ninyong hayaang maging dahilan ang mana, gastos, o yabang para makalimutan ninyong magkakapatid kayo.”
Pagkatapos ng misa, ako ang unang nilapitan ni Ate Linda.
Namamaga ang mga mata niya.
“Celia…”
Hindi ako nagsalita.
Bigla niya akong niyakap.
“Patawarin mo ako.”
Sumunod si Kuya Rogelio.
“Akala namin wala kang ginagawa para kay Papa.”
Umiling ako.
“Hindi natin kailangang magbilangan.”
Doon kami sabay-sabay na umiyak.
Sa harap ng kabaong ng lalaking buong buhay niyang sinubukang buuin ang pamilya namin.
Bago isara ang kabaong, inilagay ko sa tabi ni Papa ang maliit niyang panyo.
Hinawakan ko ang malamig niyang kamay.
“Salamat din, Pa,” bulong ko.
Pagkatapos ng libing, maraming bagay ang nagbago.
Mas madalas nang magkita ang pamilya namin.
Hindi na kami nagbibilangan kung sino ang gumastos.
At tuwing may matandang kamag-anak na may sakit o nag-iisa, hindi lang pera ang ipinapadala namin.
May isa talagang pumupunta.
Dahil iyon ang iniwan ni Papa sa amin.
Hindi lupa.
Hindi bahay.
Hindi pera.
Isang simpleng paalala.
May mga taong hindi kailangan ng mas malaking padala.
Ang kailangan lang nila ay maramdaman na hindi sila nag-iisa.
At kung may magulang ka pang buhay ngayon, huwag hintaying sa harap ng kabaong mo pa sabihin ang mga salitang kaya mo namang sabihin habang naririnig pa nila.
“Pa, nandito ako.”
“Ma, kumusta ka?”
“Mahal kita.”
Dahil darating ang araw na handa mong ibigay ang lahat ng pera mo para lamang magkaroon ng isa pang tawag, isa pang hapunan, o kahit limang minutong pagkakataong maupo sa tabi nila.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Ang pag-aalaga sa magulang ay hindi paligsahan kung sino ang pinakamalaking gumastos. Ang oras, pakikinig, at presensya ay may halaga ring hindi kayang sukatin ng pera.
2. Huwag maliitin ang isang kapatid dahil lamang mas kaunti ang kaya niyang ibigay. Hindi natin alam ang mga sakripisyong ginagawa niya nang tahimik.
3. Ang mga matatanda ay maaaring magkaroon ng pagkain, gamot at magandang bahay ngunit makaramdam pa rin ng matinding lungkot kapag wala silang makausap.
4. Huwag gawing dahilan ang libing, mana o gastos upang masira ang relasyon ng magkakapatid. Ang taong nawalan ng buhay ay hindi gugustuhing ang kanyang pagkawala ang maging dahilan ng pagkawatak-watak ng pamilya.
5. Huwag hintaying huli na bago maglaan ng oras sa mga magulang. Ang trabaho at pera ay maaaring bumalik, ngunit ang panahong nawala kasama sila ay hindi na maibabalik.
6. Ang pinakamagandang alaala ay kadalasang hindi mamahaling regalo kundi ang mga simpleng sandaling may taong nakinig, nanatili, at nagsabing, “Nandito lang ako.”
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang taong makabasa nito at maalalang tawagan, dalawin, o yakapin ang kanyang mga magulang habang may pagkakataon pa—dahil minsan, ang simpleng presensya natin ang pinakamahalagang regalong maibibigay natin sa kanila.
