Sa loob ng campus shuttle na punô ng hininga ng mga estudyanteng nagmamadali, may isang palad na nakaunat—at isang salitang “FINE” na tumama parang sampal. Isang iglap lang, ang simpleng biyahe pauwi ay naging public trial. At ang babaeng nakaupo sa upuang malapit sa pinto, yakap ang wallet na may ilang cash at sobre ng requirements, ay biglang tinawag na “pasaway” dahil lang wala siyang uniform.
ANG FINE NA PARANG BITAG
Malamig ang aircon, pero pawis ang nasa noo ni Mara. Nasa gitna siya ng bus, hawak ang maliit na brown na coin purse na halos lumubog sa daliri niya sa sobrang higpit ng kapit. Kita sa loob ang tiklop na bills, may ilang papel na nakasingit—parang forms o permit—at isang sobre na hindi niya maibaba dahil pakiramdam niya, kapag binitiwan niya, may mawawala sa kanya bukod sa pera: dignidad.
Sa harap niya, nakatayo ang driver—naka-uniform na dark blue, may ID badge na kumikislap sa ilaw. Hawak niya ang clipboard, parang may listahan ng kasalanan. At ang kamay niya, nakaunat sa harap ni Mara, palad na parang naniningil hindi lang ng pera kundi ng takot.
“Fine,” sabi ng driver, mabigat ang boses. “No uniform. Pay now.”
“Kuya… campus shuttle po ‘to,” nanginginig na sagot ni Mara, pilit kalmado. “Wala po sa memo na may fine. Late na po kasi ako galing OJT, hindi na po ako nakapagpalit—”
“Hindi ko problema ‘yan,” putol ng driver. “Rules are rules. Lahat sumusunod. Ikaw pa special?”
May isang daliri mula sa gilid ang biglang tumuro sa kanya—hindi galing sa driver, kundi galing sa isang pasaherong nakatayo sa may pole. Isang babae, hawak ang bag, nakakunot ang noo. “Ay, oo nga,” sabi nito, parang nadadala ng hangin. “Bakit kasi hindi ka naka-uniform?”
Sa likod, may isang binatilyo ang nakangisi habang hawak ang cellphone, naka-record, parang tuwang-tuwa na may libreng eksena sa shuttle. Hindi man lang niya tinatago—kitang-kita ni Mara ang lens na nakatutok sa mukha niya, at ang ngiting parang nananalo sa kahihiyan ng iba.
Kung sakaling nakaranas ka na ring mapahiya sa public transport—yung tipong isang maling tingin lang, isang maling suot lang, tapos parang criminal ka na—alam mo kung gaano kabigat ang pakiramdam na wala kang kakampi kahit maraming tao sa paligid.
ANG UNIFORM NA GINAWANG SANDATA
“Kuya, estudyante po ako,” pakiusap ni Mara, sabay kuha ng student ID sa wallet. Nanginginig ang kamay niya, hindi dahil natatakot siya sa driver, kundi dahil ramdam niyang bawat segundo, mas dumadami ang matang humuhusga. “Eto po ID ko. Pwede po akong mag-explain. May endorsement letter ako—”
“Hindi endorsement ang hinahanap ko,” sagot ng driver, sabay tapik sa clipboard. “Fine ang hinahanap ko.”
Tumingin si Mara sa palad na nakaunat. Yung palad na parang sanay magpahiya. Yung palad na hindi humihingi—kumukuha. At sa paligid, parang lumiliit ang bus. Yung mga yellow pole, parang rehas. Yung mga ilaw sa kisame, parang spotlight. Siya ang nasa gitna, siya ang ginagawang halimbawa.
“Magkano po?” mahina niyang tanong, kasi minsan, kahit ayaw mo, napipilit ka ng kahihiyan.
“Five hundred,” mabilis na sagot ng driver, parang memorized. “Cash.”
“Five hundred?” napasinghap si Mara. “Kuya, pamasahe lang po dala ko. Pang-photocopy pa po ‘yung iba. Wala po akong—”
“E di bumaba ka,” sabi ng driver, mas mataas ang boses. “Hindi ka makakasakay kung hindi ka magbabayad. Akala mo libre dito?”
May bulungan sa likod. May tawa. Yung nagre-record, mas lumapit pa ang cellphone, parang hinihintay niyang umiyak si Mara. Yung babaeng nakakunot ang noo, tumingin na parang “dapat lang.” At sa dulo ng bus, may isang babae na naka-blazer, seryoso ang mata, parang hindi pasahero lang—parang may posisyon. Pero hindi pa siya umiimik.
Mara, napatingin sa bintana. Sa labas, dumadaan ang mga puno at building ng campus, parang normal ang mundo kahit sa loob ng shuttle, parang gumuho ang kanya. Pinunasan niya ang pawis sa gilid ng mukha, pero hindi nito natanggal ang init ng kahihiyan.
ANG TAWAG NA NAGPABAGO NG HANGIN
Habang nakatunganga ang driver sa nakaunat niyang palad, biglang tumunog ang phone niya sa may bulsa. Hindi ringtone na masaya—yung tunog na pang-trabaho. Sinagot niya nang mabilis, halatang annoyed. “Hello? Sir?”
Tumahimik ang bus. Kahit yung nagre-record, biglang nagbaba ng konti ng phone, parang nakikiramdam.
Narinig ni Mara ang pira-pirasong salita mula sa driver: “Yes, sir… gate po… yes, sir… on my way…”
Pagkababa ng tawag, biglang nag-iba ang mukha ng driver. Hindi na ganun kaangas, pero pilit pa ring matigas. “Next stop, admin building,” sigaw niya. “May inspection.”
May kumabog sa dibdib ni Mara. Inspection? Admin? Bakit? At bakit parang biglang nagmamadali ang driver?
Sa harap, yung babae na naka-blazer—na kanina’y tahimik—tumayo. “Kuya,” sabi niya, malamig ang boses, “pakistop muna.”
Napalingon ang driver, nanliit ang mata. “Ma’am, bawal po—”
“Pakistop,” ulit ng babae, mas mariin. “Now.”
Hindi ito pakiusap. Utos ito. At doon, parang may biglang lumitaw na dahilan kung bakit siya tahimik kanina: pinipigilan niya ang sarili. Hinahayaan niyang lumabas ang buong ugali ng driver sa harap ng lahat.
Huminto ang shuttle sa may side ng campus road. May ilang estudyante sa labas ang napalingon, nakikita ang nakaparadang bus. Sa loob, tahimik ang mga pasahero, parang biglang naalala na hindi sila nanonood ng palabas—tao ang pinapahiya nila.
ANG PAGDATING NG DEAN
Sa may pintuan, may lumapit na dalawang campus marshal at isang lalaking naka-long sleeves na may ID na mas mataas ang kulay. Kasunod niya ang isang babae na may matalim na titig—si Dean Ramirez, kilala sa campus dahil hindi siya natatakot magsuspinde kahit sino kapag may abuso.
Pag-akyat pa lang niya, tumahimik ang lahat. Yung nagre-record, biglang ibinaba ang phone at nagkunwaring nagme-message. Yung babaeng tumuro kanina, biglang kumapit sa pole, parang gustong maglaho.
“Good afternoon,” sabi ni Dean Ramirez, diretso ang tingin sa driver. “May report tayo tungkol sa ‘fine’ sa shuttle. Sino ang naniningil?”
Nanigas ang driver. “Ma’am, standard po—”
“Standard?” putol ng Dean. “Pakita mo ang memo.”
Walang mailabas ang driver. Clipboard lang ang hawak, pero walang papel na may pirma. Walang dokumento. Walang authority—puro lakas lang.
Lumapit ang Dean kay Mara. “Ikaw ba ‘yung estudyante?” tanong niya, mas mahinahon ngayon.
Tumango si Mara, nanginginig ang labi. “Ma’am… pinapabayad po ako ng five hundred… dahil wala po akong uniform. Galing po akong OJT—”
“Okay,” sabi ng Dean, tapos tumingin siya sa babae na naka-blazer sa loob ng bus—na ngayon ay lumapit din. “Ma’am Lia,” sabi ng Dean, “you saw it?”
Tumango si Ma’am Lia. “Yes, Dean. And it’s recorded.” Sabay tingin niya sa binatilyong kanina’y nagre-record. “You. Paki-send sa akin yung video. Now.”
Namula ang binatilyo. Hindi na funny ang eksena. Biglang naging ebidensya.
At doon, parang bumigat ang hangin. Kasi iba ang kahihiyan kapag alam mong mali ka—at may nakakita. May nakarinig. May proof.
ANG SUSPENSYON SA HARAP NG LAHAT
“Driver,” sabi ni Dean Ramirez, hindi sumisigaw pero mas nakakatakot sa sigaw, “you have no authority to impose fines. That’s extortion. Effective immediately, you are suspended pending investigation.”
“Ma’am, hindi po extortion—” pilit ng driver.
“Extortion,” ulit ng Dean, mas mabigat. “Naniningil ka ng pera na wala sa policy. At pinahiya mo ang estudyante sa harap ng mga tao. That’s abuse.”
Napayuko ang driver. Yung kamay niyang kanina’y nakaunat, ngayon ay nakatiklop sa gilid ng clipboard—parang nawalan ng lakas.
Tumingin si Dean sa buong bus. “At sa lahat ng nakakita,” sabi niya, “next time, bago kayo tumawa o tumuro, isipin n’yo: kung kayo ang nasa upuan niya, gusto n’yo bang ganyan ang trato sa inyo?”
Walang sumagot. Kasi ang sagot, alam na ng lahat.
Mara, huminga nang malalim. Hindi nawala ang kaba, pero may bumalik: yung pakiramdam na may kakampi siya. Na hindi pala normal ang pang-aabuso. Na may taong kayang putulin ang maling sistema kahit sa loob lang ng maliit na shuttle.
Bago bumaba ang Dean, lumapit siya kay Mara. “You’re okay,” sabi niya, mahinahon. “And thank you for staying calm.”
Tumango si Mara, luha ang nasa mata, pero ngayon hindi na dahil sa hiya—kundi dahil sa relief.
MGA ARAL SA BUHAY
- Ang “rules” na walang memo ay hindi batas—madalas, ito’y panakot lang para mang-abuso. 2. Huwag magbayad sa takot; humingi ng patunay, resibo, at policy—dahil doon nahuhuli ang nananamantala. 3. Ang panghuhusga ng crowd ay mabilis, pero ang katotohanan mas mabilis kapag may ebidensya. 4. Ang respeto sa estudyante at manggagawa ay dapat pareho—walang dapat pinapahiya para lang magmukhang makapangyarihan ang iba. 5. Kapag may naaapi, ang simpleng pagtayo para sa tama ay pwedeng magligtas ng dignidad.
Kung may kakilala kang napahiya o napilitang magbayad ng “fine” na hindi naman malinaw, i-share ang post na ito sa friends at family mo. Baka sa simpleng pagbabahagi, may isang taong tumigil sa pang-aabuso—at may isang estudyanteng muling lalakas ang loob na ipaglaban ang tama.
