Hindi siya makasigaw. Ang kaya lang niyang gawin ay takpan ang bibig niya—para hindi lumabas ang iyak na matagal nang kinukulong ng pagiging “matatag.” Sa loob ng maliit na sala na may ilaw na dilaw at kurtinang kumakapit sa hangin, nakatayo si Mylene—isang nanay na OFW—bitbit ang folder ng mga papeles at ballpen na parang sandata ng katotohanan. Nanginginig ang kamay niya, nangingilid ang luha, at sa bawat hinga niya, parang may pumipilas sa dibdib.
Sa likod niya, may dalawang batang nakaupo sa mesa. Yung panganay, nakayuko, pilit binabasa ang libro pero paulit-ulit natitigilan, parang nalulunod sa mga letra. Yung bunso, nakatitig sa worksheet na may malalaking alpabeto, pero hindi makasunod—parang hindi pamilyar ang A, B, C sa kanya kahit dapat matagal na niyang kabisado. Sa gilid, may kahon na may nakasulat: “Balikbayan Box.” Parang paalala na may taong malayo na nagtatrabaho para dito.
At sa sandaling iyon, may isang tanong na umalingawngaw sa loob ng ulo ni Mylene: paano naging ganito ang mga anak ko—kung buwan-buwan akong nagpapadala ng pang-tuition?
ANG UWI NA MAY DALANG PAG-ASA
Hindi niya sinabihan ang asawa niyang si Jun na uuwi siya nang maaga. Gusto niyang sorpresa. Gusto niyang dumating na may pasalubong, may yakap, may tuwa. Gusto niyang marinig ulit ang tawag na “Ma!” nang hindi dumadaan sa video call. Sa abroad, sanay siya sa pagod na ibang klase—trabahong inuubos ang oras, at gabing inuubos ang puso. Pero kinakapitan niya ang isang imahen: ang mga anak niyang naka-uniform, may baon, marunong magbasa, may kinabukasan.
Kaya nung lumapag siya, ang una niyang hinanap ay hindi ang pahinga—kundi ang mga bata. Umabot siya sa bahay bandang gabi, sakto sa oras ng “aral.” Pagbukas ng pinto, may tahimik na ingay ng papel, may ilaw na nakasabit sa kisame, at may electric fan na umiikot na parang gustong itulak palayo ang init at problema.
“Ma?” napatingin ang panganay, pero hindi ngumiti nang buo. Parang nagulat. Parang kinabahan.
Niyakap sila ni Mylene—mahigpit. Hinalikan ang noo. Hinaplos ang buhok. Pero habang yakap niya ang mga anak, napansin niya ang isang bagay: may bigat sa katawan nila na hindi lang pagod. May hiya. May takot.
“Ano’ng ginagawa niyo?” tanong niya, pilit masaya. “Aral time?”
“Opo…” sagot ng panganay, pero hindi confident.
Umupo si Mylene sa tabi nila. Binuksan ang libro. “Sige, anak, basa tayo. Basahin mo ‘to.”
Tumingin ang bata sa pahina. Gumalaw ang labi. Pero walang lumabas. Tapos sumubok: “A… a… ana…” natigil. Namula ang mata. “Ma… hindi ko po alam.”
Parang may tumigil na orasan sa loob ng dibdib ni Mylene.
Bumaling siya sa bunso. “Ikaw, anak, basahin mo yung ‘CAT’.”
Tahimik. Tinitigan lang ng bunso ang mga letra na parang mga guhit na walang kahulugan.
At doon, parang may bumagsak na pader sa loob ng dibdib ni Mylene. Hindi puwedeng ganito. Hindi puwedeng sampung buwan siyang nagpapadala ng tuition, tapos ganito ang naabutan niya.
ANG SAKIT NA HINDI KAYANG TAKASAN
“Nasan si Papa niyo?” tanong niya, mababa ang boses, pero nanginginig.
“Nasa labas po,” sagot ng panganay, umiwas ng tingin. “May… binili.”
Bumilis ang tibok ng puso ni Mylene. Kinuha niya ang folder na dala niya—mga resibo ng padala, screenshot ng remittance, listahan ng tuition na sinisingil daw ng school. Lahat ’yon, hawak niya, pinaghirapan niya, pinagpuyatan niya.
“Anak,” dahan-dahan niyang tanong, “pumapasok ba kayo sa school?”
Nagkatinginan ang dalawang bata. Yung bunso, napayuko. Yung panganay, kinagat ang labi. Tapos parang sumuko na ang tapang.
“Ma…” bulong ng panganay, “hindi po kami nakapasok… matagal na.”
Hindi niya narinig ang kasunod sa una. Ang narinig niya lang ay parang may nabasag sa loob ng ulo niya.
“Anong ibig mong sabihin?” halos pabulong na tanong ni Mylene. “May school kayo. Private… may tuition… buwan-buwan…”
“Sinabi po ni Papa,” tuloy ng panganay, nangingilid ang luha, “na… ok lang daw. Na… siya na bahala. Na… huwag daw sabihin sayo kasi magagalit ka.”
Doon napaupo si Mylene. Biglang nanghina ang tuhod niya. Tinakpan niya ang bibig niya—kasi kung hindi, sisigaw siya. Sisigaw siya sa pader. Sisigaw siya sa kisame. Sisigaw siya sa lahat ng gabing tiniis niyang mag-isa.
“Nag-aral naman kayo sa bahay?” pilit niyang tanong, kahit alam na niya ang sagot.
Umiling ang bunso. “Si Papa po… minsan hindi umuuwi. Minsan tulog. Minsan… may bago siyang gamit.” Tapos humikbi. “Sabi niya, ‘Basta wag kang maingay.’”
Bago.
Gamit.
Doon nag-iba ang luha ni Mylene. Hindi na ito luha ng takot. Luha ito ng pagkabastos—na ang pera niyang dapat para sa utak ng mga anak niya, napunta pala sa luho ng asawa niya.
At habang sinusubukan niyang huminga, pumasok si Jun.
May hawak na plastic bag, may bagong sapatos sa paa, may amoy cologne na hindi pamilyar. Tumigil siya nang makita si Mylene. Nagulat, pero mabilis niyang inayos ang mukha—yung mukha ng taong sanay magpanggap.
“Uy, nandito ka na pala,” sabi niya, pilit nakangiti. “Bakit di mo sinabi?”
Hindi sumagot si Mylene agad. Tumayo siya, dahan-dahan. Hawak ang folder. Hawak ang ballpen. Hawak ang katotohanan.
Jun napatingin sa mga bata. “Oh, bakit kayo nakasimangot?”
“Jun,” boses ni Mylene mababa, nanginginig sa galit na pinipigil, “anong grade na si ate?”
Saglit na katahimikan. “Ha? Grade… ano…”
“Anong grade, Jun?” Umangat ang boses niya. “Anong section? Anong pangalan ng teacher? Anong pangalan ng school?”
Walang sagot. Walang matibay na sagot. Puro hangin.
Doon inilapag ni Mylene ang mga resibo sa mesa, isa-isa, parang bala. “Ito,” sabi niya. “Buwan-buwan. Pang-tuition. Pang-uniform. Pang-books. Nasaan?”
Jun napakamot sa ulo, parang naghahanap ng palusot. “Mylene… ang daming bayarin. Ang hirap. Alam mo naman—”
“Huwag mo akong gawing tanga,” putol ni Mylene, matalim pero kontrolado. “Kanina, pinabasa ko ang mga anak natin. Hindi marunong, Jun. Hindi marunong magbasa. Alam mo ba ibig sabihin nun? Na ninakawan mo sila ng kinabukasan.”
Namutla si Jun. “Hindi ganon…”
“E ano?” Tumulo ang luha ni Mylene, pero hindi na siya umiiyak lang—nagtitindig siya. “Saan napunta ang tuition?”
Tahimik.
Tapos, sa isang iglap, sumabog ang katotohanan mula sa bibig ng panganay. “Papa, nakita ko po yung resibo sa drawer… sabi mo po, ‘pang-hulugan ng phone.’”
Phone.
Luho.
Doon parang tinamaan si Jun. Hindi na siya makapagsalita. Kasi nahuli na siya—hindi ng asawa lang, kundi ng sariling anak.
ANG NANAY NA HINDI NA PAPAYAG
Lumapit si Mylene sa mga bata. Hinawakan niya ang mga kamay nila—maliit, nanginginig, parang sanay sa takot. “Anak,” sabi niya, malambot, “hindi ninyo kasalanan ‘to.”
Tapos humarap siya kay Jun. “Pero may mananagot.”
Hindi siya sumigaw. Hindi siya nagwala. Pero ang boses niya—yung boses ng nanay na matagal nang nagtiis—ngayon, may bigat na hindi na matutulak.
“Bukas,” sabi niya, “pupunta tayo sa school. Aalamin natin ang totoo. Kung hindi kayo naka-enroll, mag-e-enroll tayo. Kung may atraso, haharapin natin. At tungkol sa pera…” itinuro niya ang folder, “lahat ng padala ko, i-audit natin. Lahat. At kung kailangan kong dumulog sa barangay o legal, gagawin ko. Hindi para ipahiya ka—kundi para protektahan ang mga anak ko.”
Jun, nagbukas ng bibig, pero walang lumabas. Kasi may mga kasalanang hindi kayang pagtakpan ng dahilan.
Mylene huminga nang malalim. Sa loob niya, masakit pa rin—oo. Pero may mas malakas ngayon: malinaw na direksyon. Ang pagiging OFW, hindi lang tungkol sa pagpapadala. Tungkol ito sa pagprotekta—kahit nasa malayo. At kung may taong gagamitin ang sakripisyo niya para sa luho, hindi na siya mananahimik.
MGA ARAL SA BUHAY:
- Ang edukasyon ng anak ay hindi dapat ipinagpapalit sa luho—ang pera para sa tuition ay para sa utak, hindi para sa yabang.
- Huwag basta magtiwala kahit asawa pa—dapat may proof: resibo, enrollment confirmation, at regular na update mula sa school.
- Kapag may senyales na natatakot ang bata magsabi, may mali—pakinggan ang mga anak bago pa lumalim ang sugat.
- Ang pagiging magulang ay pananagutan—hindi puwedeng “bahala na” habang may padala.
- Kapag nalaman ang katotohanan, huwag manahimik—kumilos, magtindig, at ipaglaban ang kinabukasan ng mga bata.
Kung may kilala kang OFW na nanay o tatay na todo kayod para sa edukasyon ng mga anak, i-share mo ang post na ito sa friends at family mo. Baka may isang tao ang magising na ang tuition ay hindi “extra”—ito ay kinabukasan. At ang kinabukasan, hindi dapat kinukurakot.
