Hindi niya alam kung alin ang mas masakit—ang malamig na hangin na dumidikit sa balat, o ang init ng luha na ayaw tumigil kahit ilang beses niyang punasan. Sa gilid ng pantalan, sa pagitan ng mga container na parang pader ng bakal at mga ilaw na nanginginig sa basang semento, nakaupo si Ramil na may hawak na cellphone, nanginginig ang kamay, at ang kabilang palad nakadiin sa dibdib na parang may pumipigil sa puso niyang huminga. Ilang metro sa kanan, sa lumang bench na kahoy, nakatungo ang anak niyang si Jiro—buto’t balat, nakayakap sa sariling tiyan, tahimik na parang natutong magutom nang hindi nag-iingay. Sa tabi nito, isang plastic na lalagyan na may kaunting pagkain—kaunti para sa batang dapat lumalaki, kaunti para sa batang dapat tumatawa.
Ang tanong ay isa lang: paano nauwi sa ganito ang isang ama na buong buhay naglayag para sa pamilya, pero pag-uwi, anak ang naabutan niyang nauupos… habang sa screen ng cellphone niya, ang asawa niya ay masayang tumatawa sa Boracay kasama ang ibang lalaki.
ANG LITRATONG NAGDILIM NG PANINGIN
Hindi planado ang gabing ’yon. Dapat, tahimik lang. Dapat, simpleng sundo lang kay Jiro, tapos diretso uwi. Pero umulan bigla, at ang pantalan—laging maingay—biglang naging lugar na parang kulungan ng lungkot. Humahampas ang patak sa bubong ng waiting shed, sumasabay sa tunog ng forklift at mga taong nagmamadali, pero si Ramil, nakaupo lang, parang pinako.
Kakababa lang niya ng biyahe. Seaman siya—’yung uri ng lalaking sanay makipagsabayan sa alon, sanay matulog sa makitid na kama, sanay kumain nang mabilis at ngumiti nang matipid, kasi may pinapadalhan siyang pangarap. Ilang buwan siyang nawala. Ilang buwan siyang kumapit sa video call at “Konting tiis na lang.” Ilang buwan siyang naniwala na ang pera na pinapadala niya ay nagiging pagkain, gatas, kuryente, at tuition.
Pero nang unang makita niya si Jiro kanina, parang may humampas sa dibdib niya mas malakas pa sa alon. Ang anak niya, payat na payat, balikat na parang hindi buo ang laman, mata na malalim ang uhaw. Hindi yung normal na “payat kasi picky eater.” Ito yung payat na may kasamang katahimikang natutunan kapag laging kulang.
“Ano ’to, anak?” mahinang tanong ni Ramil, pilit nakangiti para hindi matakot ang bata. “Ba’t ang payat mo?”
Hindi sumagot si Jiro agad. Tumingin lang sa lupa, tapos sa maliit na lalagyan ng pagkain na hawak niya. “Okay lang po ako, Pa,” bulong, pero ang “okay lang” niya ay parang napakabigat. Parang “okay lang” na ginawa para hindi umiyak ang matatanda.
Doon nagsimulang mag-ingay ang kaba sa isip ni Ramil. Tinawagan niya ang asawa niya—si Liza. Walang sagot. Tinawagan ulit. Walang sagot. Nag-message siya. Seen. Walang reply. Sinubukan niya sa messenger. Online si Liza, pero hindi sumasagot. Sa bawat ring, mas lumalalim ang kutob na may mali.
Hanggang sa may pumasok na notification—isang tag sa story, galing sa hindi niya kilala: “Solid talaga, Liza! Enjoy!” At isang thumbnail na kumislap sa screen: araw, dagat, at tawa.
Pinindot niya.
At doon, parang nagdilim ang paligid kahit maliwanag ang ilaw sa pantalan. Sa maliit na frame sa itaas ng screen, si Liza—naka-sumbrero, nakangiting malaki, nakasandal sa isang lalaking nakabukas ang polo, tumatawa na parang walang iniisip. Background: beach chairs at asul na dagat. Boracay.
Si Ramil, hindi niya agad naintindihan ang nakikita. Parang nagkamali lang. Parang luma. Parang edit. Pero habang tumatagal ang tingin niya, mas nagiging malinaw ang katotohanan. Hindi ito “kasama ang pinsan.” Hindi ito “team building.” Hindi ito “sandali lang.” Ang tawa ni Liza ay tawa ng taong magaan ang buhay.
Samantalang sa tabi niya, ang anak nila ay nanginginig sa lamig at gutom, tahimik na parang natutong magtiis.
ANG ULAN, ANG GUTOM, AT ANG MGA TANONG NA WALANG SAGOT
“Nay, nasaan si Mama?” tanong ni Jiro, halatang nahihiya sa sariling boses, parang ayaw makadagdag sa bigat.
Doon napapitlag si Ramil. Kasi hindi niya alam ang isasagot. Paano mo ipapaliwanag sa bata na ang taong dapat nag-aalaga ay biglang naging dayuhan sa obligasyon? Paano mo sasabihin na may mga taong nagiging masaya sa maling oras?
Pinilit niyang ngumiti. “Nandiyan lang ’yan, anak. Tatawag tayo ulit.” Pero ang totoo, gusto niyang sumigaw. Gusto niyang basagin ang cellphone. Gusto niyang habulin ang litrato at pigain hanggang maging abo. Pero sa harap ng anak niyang gutom, hindi siya puwedeng maging bagyo. Kailangan niyang maging bubong.
Kaya huminga siya nang malalim at tinawagan si Liza ulit. Sa pangatlong tawag, may sumagot—pero hindi boses ni Liza. Boses ng lalaking lasing sa saya. “Hello?” may halakhak sa likod, may tunog ng alon, at musikang pang-beach.
Nanlamig ang batok ni Ramil. “Nasaan si Liza?” mahina pero matalim ang tanong, parang kutsilyong pinipigilang gumalaw.
Saglit na katahimikan. Tapos may boses si Liza sa malayo, parang naiinis, parang istorbo ang tawag. “Ramil? Ano ba? Nandito ako. Busy.”
Busy.
Parang pinukpok ang dibdib niya. “Busy? Liza, nakita ko si Jiro. Ano’ng nangyari sa anak natin? Ba’t ganito siya kapayat?”
Walang agarang sagot. Sa background, may tawa pa rin. May tunog ng baso. May tunog ng buhay na hindi kasama ang responsibilidad. Tapos sinabi ni Liza, malamig ang tono, parang nagmamadali: “Ewan ko. Maarte kasi ’yan sa pagkain. Tsaka… huwag mo akong istorbohin. Uuwi rin ako.”
“Uuwi?” Napatawa si Ramil, pero hindi masaya. Yung tawang may punit. “Liza, ilang buwan akong nasa barko. Ilang buwan akong nagpapadala. Nasaan ang pera?”
Doon, biglang bumigat ang hangin. Umiba ang boses ni Liza—hindi na inis, kundi defensive. “Ano ka ba, Ramil? Ang daming bayarin. Ang hirap dito. Hindi mo alam.”
“Hindi ko alam?” umakyat ang boses niya kahit ayaw niya. Tumingin siya kay Jiro, at agad niyang binaba ulit. “Hindi ko alam, pero anak natin ’to. Buto’t balat siya, Liza.”
At bago pa siya makapagsalita ulit, biglang naputol ang tawag. Naka-end.
Sa screen, bumalik ang litrato: si Liza, masaya, hawak ang kamay ng ibang lalaki, parang walang iniwan sa likod.
Si Ramil, napayuko. Hindi na niya napigilan ang luha. Bumagsak ang isang patak sa screen, sumabay sa ulan. Yung palad niya sa dibdib, mas dumidiin, parang pinipigilan ang sarili niyang gumuho nang tuluyan.
Sa bench, si Jiro nakatungo pa rin. Parang sanay nang hindi magtanong nang paulit-ulit, kasi kahit tanong, minsan walang sagot.
“Pa… gutom po ako,” mahina niyang sabi.
At doon, parang may kumalabog sa loob ni Ramil. Lahat ng sakit, lahat ng galit, lahat ng hiya—naghalo, pero isang bagay lang ang nangingibabaw: hindi puwedeng dito magtapos.
Dahan-dahan niyang pinahid ang luha. Kinuha niya ang lalagyan ng pagkain at hinati kahit konti. “Kakain tayo, anak,” sabi niya. “Tapos uuwi tayo. Hindi na tayo babalik sa ganito.”
Sa loob ng ulo niya, nagsimulang umikot ang plano. Hindi yung planong panghiganti na puro init, kundi planong pang-ahon. Una: medical check-up para kay Jiro. Pangalawa: tanungin ang barangay at DSWD kung ano ang puwedeng gawin. Pangatlo: kunin ang records ng remittance, lahat ng padala, lahat ng resibo. Pang-apat: kausapin ang abogado. Hindi para ipahiya si Liza sa social media, hindi para gumawa ng ingay na panandalian, kundi para siguraduhing hindi na mauulit ang pagnanakaw sa karapatan ng bata.
At sa gabing iyon, sa ilalim ng ilaw ng pantalan, habang umuulan at humahalo ang usok at lamig, pinili ni Ramil maging ama bago maging sugatang asawa. Pinili niyang buuin ang sarili kahit basag, dahil may batang nakatingin sa kanya na ang mundo ay nakasalalay sa isang salita: “Kaya ko.”
Tumayo siya, binuhat si Jiro sa kandungan kahit magaan, kahit nakakakilabot kung gaano ito kagaan. “Anak,” bulong niya sa tenga ng bata, “hindi mo kasalanan ’to. At hindi ka na magugutom. Pangako.”
Sa malayo, kumislap ang mga ilaw ng container yard sa basang lupa—parang mga bituing nalulunod sa semento. Pero sa dibdib ni Ramil, kahit nanginginig, may sindi na. Yung sindi ng taong napunta sa dulo, at doon lang natutong lumaban nang tama.
MGA ARAL SA BUHAY:
- Ang sakripisyo ay walang saysay kung ang bata ang nauuwi sa gutom—dapat laging inuuna ang kapakanan ng anak.
- Kapag may pera at pamilya na sangkot, mahalaga ang resibo, record, at malinaw na usapan—hindi ito pagiging madamot, ito ay proteksyon.
- Huwag gawing normal ang “tiis” kapag abuso na—may mga pagkakataong ang pagmamahal ay nangangailangan ng aksyon at paninindigan.
- Ang pagiging magulang ay responsibilidad, hindi status—hindi puwedeng piliin lang kapag convenient.
- Sa pinakamadilim na gabi, may paraan pa ring bumangon—kapag pinili mong maging matatag hindi para sa sarili mo, kundi para sa batang umaasa sa’yo.
Kung may kilala kang seaman, OFW, o magulang na tahimik na lumalaban para sa pamilya, i-share mo ang post na ito sa friends at family mo. Baka sa simpleng pagbabahagi, may isang taong magising, may isang bata ang masagip, at may isang tahanan ang hindi na tuluyang gumuho.
