EPISODE 1: ANG IYAK SA LIKOD NG VAN
Hindi pa man umaandar nang maayos ang van, ramdam na ni Aling Remedios na hindi siya gusto ng driver.
Nasa loob sila ng pampasaherong sasakyan, siksikan ang upuan, mainit ang hangin kahit bukas ang bintana, at sa harap ay nakasabit ang maliit na rosaryo sa rearview mirror. May mga pasaherong tahimik na nakaupo, may babaeng nakapikit sa gilid, may lalaking nakayuko sa cellphone, at may ilang taong pilit na hindi nakikialam. Sa gitnang upuan, nakayuko si Aling Remedios, hawak ang maliit na panyo sa ilong habang nanginginig ang balikat niya sa iyak.
“Nanay, sinabi ko na sa inyo,” sabi ni Rolly, ang driver, habang nakalingon mula sa harap. “Kung hindi kayo komportable, huwag kayong sasakay. Hindi ito private car.”
Hindi siya sumigaw nang todo, pero sapat ang talim ng boses niya para manahimik ang lahat.
Napatingin si Aling Remedios sa kanya. Kulubot ang mukha niya, puti ang buhok, at nakabalot sa balikat ang lumang alampay. Hindi siya mukhang mayaman. Hindi siya mukhang may koneksyon. Mukha lang siyang matandang pagod sa biyahe at nahihilo sa amoy ng gasolina, pawis, at trapik.
“Pasensiya na, anak,” mahina niyang sabi. “Nahihilo lang ako. Kung puwede sanang buksan nang kaunti ang aircon o tumigil saglit—”
“Aba, ako pa ang mag-aadjust?” putol ni Rolly. “Kanina pa kayo reklamo nang reklamo. Mainit. Masikip. Nahihilo. Kung gusto n’yo ng espesyal na alaga, mag-taxi kayo.”
May isang babae sa likod ang napatingin kay Aling Remedios, naaawa. Pero wala siyang sinabi.
Sanay ang mga pasahero sa ganoon.
Sanay sa driver na masungit.
Sanay sa matandang napapahiya.
Sanay sa katahimikang mas ligtas kaysa pakikialam.
Pinisil ni Aling Remedios ang panyo. “Hindi ako nagrereklamo, anak. Sinasabi ko lang kasi baka mahimatay ako.”
Napailing si Rolly.
“Lahat na lang kayo may dahilan. Matanda na nga, pasaway pa.”
Doon tuluyang tumulo ang luha ng matanda.
Hindi dahil sa hilo.
Kundi dahil sa bigat ng salitang pasaway, na binitawan sa harap ng mga estrangherong nanonood lang habang siya’y unti-unting lumiit sa upuan.
EPISODE 2: ANG DRIVER NA MAYABANG SA MANIBELA
Matagal nang ganito si Rolly sa biyahe.
Kapag estudyante ang kulang ng pamasahe, pinapahiya. Kapag matanda ang mabagal bumaba, minamadali. Kapag may nanay na may dalang bata, nagrereklamo. Para sa kanya, ang van ay maliit niyang kaharian. Siya ang may hawak ng manibela. Siya ang may kontrol kung hihinto, bibilis, o magsasalita nang masasakit.
“Rolly,” mahinang sabi ng konduktor na si Benjie mula sa gilid. “Baka naman pahintuin mo muna. Mukhang masama talaga pakiramdam ni Nanay.”
Tiningnan siya ni Rolly sa salamin.
“Benjie, kung gusto mong ikaw ang magmaneho, sabihin mo.”
Tumahimik si Benjie.
Doon na naman.
Isang tingin lang.
Isang banta lang.
At ang tama ay nagiging tahimik.
“Anak,” sabi ni Aling Remedios, halos pabulong, “hindi na ako malayo. Sa terminal lang sana ako bababa.”
“Terminal?” ulit ni Rolly. “Kaya pala. Mga gaya ninyo, mahilig pumunta sa terminal, tapos makikialam sa operasyon. Baka reklamo kayo nang reklamo sa opisina?”
Napaangat ang tingin ng matanda.
Saglit lang.
Pero nakita iyon ni Rolly.
“Ay, totoo?” sabi niya, tumawa nang maikli. “Magre-report ka? Sige. Sabihin mo kay Madam. Sabihin mo, Rolly ang pangalan. Tingnan natin kung may mangyayari.”
May ilan sa pasahero ang napalingon.
Alam ng lahat ang “Madam” ng fleet. Hindi madalas nakikita, pero kilala ang pangalan. May-ari raw ng halos lahat ng van sa rutang iyon. Mahigpit daw, pero makatao. Marami nang driver ang natanggal dahil sa reklamo.
Pero si Rolly, kampante.
Matagal na siyang driver. Malakas sa dispatcher. May kamag-anak sa opisina. At higit sa lahat, naniniwala siyang ang mga tulad ni Aling Remedios ay walang lakas para patunayan ang anuman.
“Hindi ako magrereklamo,” sabi ng matanda.
“Good,” sagot ni Rolly. “Kasi sayang lang oras mo.”
Napakagat sa labi si Aling Remedios.
Sa bag niya, may lumang sobre.
Sa loob noon, may mga papel na hindi niya pa sana gustong ilabas. Hindi niya balak ipakilala ang sarili. Gusto lang niyang sumakay tulad ng ordinaryong pasahero, tingnan ang kalagayan ng biyahe, alamin kung totoo ang mga reklamo ng mga pasahero.
Ngayon, alam na niya.
Totoo.
At mas masakit pala kapag ikaw mismo ang makakarinig.
EPISODE 3: ANG PASAHERONG HINDI NILA KILALA
Nang huminto ang van sa trapik, lalo pang namutla si Aling Remedios. Pinunasan niya ang ilong at mata gamit ang panyo, pilit na huminga nang malalim. Napansin iyon ng babaeng katabi niya.
“Nay, okay lang po ba kayo?” tanong nito.
Tumango ang matanda. “Ayos lang, hija. Salamat.”
“Hindi po ayos,” sagot ng babae. “Driver, puwede po bang bumili ng tubig si Nanay? Sandali lang.”
“Hindi tayo sari-sari store,” sagot ni Rolly, hindi man lang lumilingon. “Late na tayo.”
“Pero baka mahimatay siya,” sabi ng babae.
Doon biglang pumreno si Rolly.
Malakas.
Napausog ang ilang pasahero. Napahawak sa upuan si Aling Remedios. May batang napaiyak sa likod.
Lumingon si Rolly, galit ang mukha.
“Gusto n’yo bang lahat kayo bumaba? Kasi kung lahat kayo eksperto sa biyahe, maglakad kayo.”
Walang sumagot.
Pero hindi na pareho ang katahimikan ngayon.
Hindi na takot lang.
May galit na rin.
Tahimik na binuksan ni Aling Remedios ang bag niya. Kinuha niya ang lumang sobre. Dahan-dahan, nanginginig ang kamay, inilabas niya ang isang maliit na ID card at isang dokumentong may letterhead ng kumpanya.
Hindi niya ito itinaas agad.
Tiningnan muna niya si Rolly.
“Anak,” sabi niya, “ilang taon ka nang nagmamaneho sa rutang ito?”
Natawa si Rolly.
“Bakit? Interview na ito?”
“Sagutin mo na lang.”
May kakaiba sa boses niya.
Mahina pa rin.
Pero hindi na nanginginig.
“Anim na taon,” sagot ni Rolly. “At sa anim na taon na ’yan, alam ko na kung sinong pasahero ang dapat pansinin at sinong pasahero ang gusto lang umarte.”
Napapikit si Aling Remedios.
“Ganoon ba ang tingin mo sa mga pasahero?”
“Kapag pasaway, oo.”
Dahan-dahang tumango ang matanda.
Pagkatapos, iniabot niya ang ID kay Benjie.
“Pakibasa, anak.”
Kinuha ni Benjie ang ID.
Noong una, normal ang mukha niya.
Pagkatapos, biglang nanigas ang kamay niya.
“Diyos ko,” bulong niya.
Napalingon si Rolly.
“Ano na naman?”
Tumingin si Benjie kay Aling Remedios, pagkatapos kay Rolly.
“Boss…” nanginginig niyang sabi. “Siya si Madam Remedios Santiago.”
Tumigil ang buong van.
Pati ang makina, parang biglang humina.
EPISODE 4: ANG MAY-ARI NG BUONG FLEET
Hindi agad naintindihan ni Rolly.
O baka naintindihan niya, pero ayaw tanggapin ng utak niya.
Madam Remedios Santiago.
Ang pangalan na nakapaskil sa opisina. Ang pirma sa kontrata. Ang babaeng may-ari ng buong fleet ng vans, jeepney units, terminal permits, at transport cooperative na bumubuhay sa dose-dosenang pamilya ng driver.
Ang babaeng kanina lang ay tinawag niyang pasaway.
Ang babaeng pinaiyak niya sa sariling sasakyan.
Dahan-dahang inabot ni Benjie ang ID kay Rolly. Nanginginig ang daliri nito nang kunin niya. Tiningnan niya ang larawan. Tiningnan ang pangalan. Tiningnan ang matandang nakaupo sa gitna, hawak pa rin ang panyo, basa ang mata, pero ngayon ay hindi na mukhang walang kalaban-laban.
“Ma’am…” sabi ni Rolly.
Hindi na niya naituloy.
Biglang nawala ang yabang sa boses niya.
“Akala ko po…”
“Akala mo ordinaryong matanda lang ako,” sabi ni Aling Remedios.
Hindi iyon tanong.
Katotohanan iyon.
At mas masakit dahil wala siyang galit sa tono. Mas mabigat pala kapag ang taong nasaktan ay hindi sumisigaw. Mas nakakatakot kapag tahimik lang niyang ibinabalik sa’yo ang ginawa mo.
“Ma’am, pasensya na po. Hindi ko po kayo nakilala.”
Tumingin sa kanya ang matanda.
“Hindi mo kailangang makilala ako para hindi mo ako bastusin.”
Walang huminga nang malalim sa loob ng van.
Lahat ay tinamaan.
Dahil iyon ang buong katotohanan ng biyahe, hindi lang para kay Rolly, kundi sa lahat ng nanood at nanahimik.
“Anim na taon ka nang nagmamaneho,” sabi ni Aling Remedios. “Ilang matanda na ang napaiyak mo? Ilang estudyante ang napahiya mo? Ilang ina ang pinababa mo nang may bitbit na bata dahil kulang ng limang piso?”
Namula ang mata ni Benjie.
May isang pasahero sa likod ang napayuko.
Si Rolly, hindi makatingin.
“Akala mo dahil hawak mo ang manibela, hawak mo na rin ang dangal ng mga pasahero,” dagdag ng matanda. “Mali ka, anak. Ang manibela ay hindi trono. Responsibilidad iyan.”
Doon tumulo ang luha ni Rolly.
Hindi dahil naawa siya agad.
Kundi dahil nakita niya ang sarili niya, malinaw, pangit, at walang palusot.
EPISODE 5: ANG BIYAHENG NAGBAGO SA LAHAT
Hindi siya agad sinibak ni Aling Remedios sa loob ng van.
Hindi iyon ang paraan niya.
Sa halip, pinababa niya ang van sa terminal. Tahimik ang buong biyahe hanggang makarating sila. Walang nagpatugtog ng malakas. Walang nagreklamo. Walang nagbiro. Si Rolly ay nagmaneho nang mabagal at maingat, parang bawat ikot ng gulong ay may kasamang hiya.
Pagdating sa terminal, naroon ang dispatcher, ilang driver, at mga pasaherong naghihintay. Nagulat sila nang makita si Aling Remedios na bumaba mula sa van, inaalalayan ng babaeng pasahero at ni Benjie. Mas nagulat sila nang makita si Rolly na nakayuko, namumula ang mata.
“Meeting,” sabi ni Aling Remedios.
Isang salita lang.
Pero gumalaw ang buong terminal.
Sa maliit na opisina sa gilid, hinarap niya si Rolly, ang dispatcher, at ilang driver. Hindi niya itinago ang nangyari. Hindi rin niya pinalaki para magmukhang bayani siya. Sinabi lang niya ang totoo.
“Sumakay ako ngayong araw bilang pasahero,” sabi niya. “At nalaman kong maraming reklamo ang hindi umaabot sa opisina dahil natatakot ang mga tao. Simula ngayon, magbabago iyon.”
Tumingin siya kay Rolly.
“Suspended ka habang iniimbestigahan ang lahat ng reklamo laban sa’yo. Kung gusto mong bumalik, kailangan mong dumaan sa training, public apology, at probation. Hindi dahil kailangan kita. Kundi dahil baka may natitira ka pang kakayahang magbago.”
Napaluhod si Rolly.
“Ma’am, pakiusap. May pamilya po ako.”
Napapikit si Aling Remedios.
“Ang mga pasaherong pinahiya mo, may pamilya rin.”
Hindi na nakasagot si Rolly.
Pagkalabas ng opisina, tumayo si Aling Remedios sa harap ng terminal. Hawak pa rin niya ang panyo, pero hindi na siya umiiyak. Sa harap ng mga driver, dispatcher, at pasahero, sinabi niya ang patakarang matagal na dapat ginawa.
“Ang bawat pasahero, may karapatan sa respeto. Bata man, matanda, mayaman, mahirap, tahimik, o reklamador. Ang driver na hindi marunong rumespeto ay walang lugar sa fleet na ito.”
May pumalakpak.
Una, mahina.
Pagkatapos, dumami.
Hindi palakpak para sa may-ari.
Palakpak iyon para sa lahat ng pasaherong matagal nang gustong magsalita.
Mula noon, nagbago ang terminal. Nagkaroon ng complaint box na hindi hawak ng dispatcher. May hotline na nakapaskil sa loob ng bawat van. May priority assistance para sa matatanda, buntis, at may kapansanan. At tuwing orientation ng bagong driver, may isang linyang paulit-ulit na sinasabi:
“Huwag hintaying si Madam ang sakay bago ka maging mabuting driver.”
Si Rolly, makalipas ang ilang buwan, bumalik. Hindi na siya pareho. Tahimik siya. Maingat. Kapag may matandang sasakay, bumababa siya para umalalay. Kapag may estudyanteng kulang ang pamasahe, hindi na niya pinapahiya. At minsan, kapag may nagrereklamong pasahero, humihinga muna siya bago magsalita.
Isang araw, muling sumakay si Aling Remedios sa van. Hindi na nakilala agad ng mga bagong pasahero. Pero si Rolly, nakita siya sa salamin. Huminto siya, bumaba, at binuksan ang pinto para sa kanya.
“Magandang umaga po, Nay,” sabi niya.
Tumingin ang matanda sa kanya.
At sa unang pagkakataon, ngumiti siya nang kaunti.
Hindi iyon nangangahulugang nabura na ang lahat.
Pero simula iyon.
Sa loob ng sasakyang minsang naging lugar ng kanyang kahihiyan, natutunan ni Rolly ang aral na mas mabigat pa sa anumang multa o suspension:
Ang taong nakaupo sa likod mo ay hindi cargo.
Hindi istorbo.
Hindi abala.
Tao siya.
At bawat biyahe, may dangal na dapat ihatid nang buo hanggang destinasyon.
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag bastusin ang isang tao dahil mukhang ordinaryo siya; hindi mo alam ang tunay niyang pagkatao at pinagdaanan.
- Ang trabaho na may hawak na buhay at biyahe ng tao ay hindi dapat sabayan ng kayabangan.
- Hindi kailangang mayaman, makapangyarihan, o may-ari ang isang pasahero para karapat-dapat siyang respetuhin.
- Ang katahimikan ng mga naaapi ay hindi ibig sabihin na tama ang ginagawa sa kanila; madalas, takot lang silang magsalita.
- Ang tunay na pagbabago ay nagsisimula kapag tinanggap mo na ang pagkakamali mo at pinili mong huwag na itong ulitin.
Kung naantig ka sa kwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang taong kailangang maalala na sa bawat biyahe, ang respeto ang pinakamahalagang dapat isakay at ihatid.
