Sa gitna ng malamig na ilaw ng opisina na halos gabi na kung kumilos ang oras, may isang intern na nakaupo sa upuang umiingit sa pagod—yakap-yakap ang makapal na bundle ng papeles na parang doon na lang siya kumakapit para hindi tuluyang gumuho. Basa ang pisngi niya, nangingitim ang mascara sa ilalim ng mata, at ang palad niyang nakatakip sa bibig ay halos hindi na makapigil sa hikbi. Sa harap niya, isang manager na naka-suit ang nakatayo, nakakunot ang noo, at nakaturo ang daliri habang hawak ang cellphone na nakailaw pa, parang flashlight na ginagawang spotlight ng kahihiyan. Sa mesa, bukas ang laptop, may mga crumpled na papel, sticky notes, at tatlong basong kape na malamig na—mga saksi sa overtime na walang katapusan. Sa likod, bukas ang pinto ng elevator, at may dalawang empleyadong nanlaki ang mata: isang lalaki na may backpack na napalingon na lang, at isang babaeng halos mapatakip sa bibig sa gulat.
Ang tanong ay isa lang: gaano karami pang gabi ang kailangan mong ubusin… bago mo maintindihan na hindi pala trabaho ang pumapatay sa’yo—kundi ang mga taong sinanay kang manahimik?
ANG OVERTIME NA PARA BANG UTANG MO SA BUHAY
Ang pangalan niya ay Mara. Intern. “Trainee.” “OJT.” Tawagin mo man kung ano, iisa ang pakiramdam: siya ang pinakababa sa food chain, kaya siya ang laging “pwede na.” Pwede na pagsabihan. Pwede na utusan. Pwede na ipaiwan. Pwede na i-assign ng trabaho ng tatlong tao, tapos sasabihing “training mo ‘yan.”
Nagsimula ang lahat sa “konti na lang.” Konti na lang na report. Konti na lang na revisions. Konti na lang na i-print. Konti na lang na i-compile. Hanggang sa araw-araw, ang “konti na lang” ay naging alas-diyes ng gabi. Hanggang sa ang “konti na lang” ay naging pagkain sa vending machine at tubig sa dispenser. Hanggang sa ang “konti na lang” ay naging pamasahe na wala na siyang maibigay sa sarili niyang nanay kapag humihingi.
Pero hindi siya nagreklamo. Kasi sa opisina, ang reklamo ng intern ay parang kasalanan. Parang “hindi marunong magtiis.” Parang “mahina.” Parang “hindi bagay sa corporate.”
At ngayong gabi, ang “tiis” niya ay umabot sa dulo.
ANG MANAGER NA SANAY MAGTUTOK NG DALIRI
“Bakit hindi mo pa tapos?” sigaw ni Mr. De Vera, sabay turo sa monitor ng laptop. “Simple lang ‘to, Mara. Intern ka pa lang, pero ganyan ka na kabagal? Anong klaseng attitude ‘yan?”
Pinisil ni Mara ang bundle ng documents. Halos manginig ang braso niya sa pagod. “Sir… ginawa ko po lahat—” pabulong niya, pero putol agad.
“Huwag mo akong sagutin!” singhal ng manager. “Hindi mo trabaho ang magpaliwanag. Trabaho mo ang mag-deliver!”
Sa gilid ng mesa, may dalawang basong kape na may marka ng lipstick at pulbos—hindi kay Mara. Sa tabi, may mga papel na gusot na may pulang marka ng pen—hindi rin siya ang may gawa. Pero sa kanya ibinunton ang lahat, kasi siya ang nandito. Siya ang naiwan. Siya ang hindi pwedeng umuwi.
Sa background, narinig ng lalaki sa likod—yung may backpack—ang sigaw. Napalingon siya, parang gusto lumapit, pero tumigil. Sa opisina, ang pakikialam ay may presyo. At ang babae sa likod, hawak ang dibdib, parang hindi makapaniwala na sa loob ng glass-walled corporate world, ganito kalupit ang totoong training.
ANG GABING NAWALAN SIYA NG BAWAL UMIYAK
Hindi na napigilan ni Mara ang luha. Hindi ito drama. Hindi ito arte. Ito yung luha ng taong tatlong linggo nang kulang sa tulog, dalawang buwan nang palaging “last priority,” at isang taon nang pinapangarap lang ang chance na “makapasok sa magandang kumpanya.”
“Kaya mo ‘yan,” sabi ng mga tao. “Stepping stone.” “Pagtiisan mo lang, iba na kapag regular ka na.”
Pero sa bawat “kaya mo ‘yan,” may kapalit na piraso ng sarili niya.
“Umiiyak ka?” tawag ni Mr. De Vera, tumawa nang malamig. “Sa trabaho umiiyak ka? Ano ‘to, daycare? Kung hindi mo kaya, umalis ka.”
Sa isang iglap, tumigil ang paghinga ni Mara. Parang may humila sa dibdib niya—hindi dahil natakot siya, kundi dahil may biglang nag-click sa utak niya: bakit ako ang umalis, kung siya ang mali?
Tinakpan niya ang bibig niya, hindi para pigilan ang hikbi, kundi para pigilan ang mga salitang matagal nang gustong sumabog.
ANG PAPEL NA HINDI LANG REPORT
Dahan-dahan niyang ibinaba ang documents, pero hindi niya binitawan. Kasi hindi lang iyon report. Lahat ng hawak niya ngayong gabi—may kopya ng emails na “unpaid overtime,” may screenshots ng chat na “pakitapos bago mag-12,” may assignment logs na siya ang gumagawa ng trabaho ng assistant at analyst, may voice note na hindi niya sinadyang ma-record nung minsang pinahiya siya sa conference room.
At may isa pang bagay na mas mabigat kaysa bundle ng papel: ang ID niya—hindi pang-intern.
Sa maliit na wallet niya, may laminated card na hindi niya inilabas kahit kanino. Hindi dahil mayabang siya. Kundi dahil gusto niyang makita ang totoo. Gusto niyang malaman kung patas ba talaga ang sistemang pinapasok niya.
Kasi si Mara, sa totoo lang, hindi ordinaryong intern. Siya ang anak ng founder ng parent company na nagmamay-ari ng building—at siya rin ang bagong board observer na inatasan para suriin ang culture, overtime practices, at harassment complaints sa mga departments. Lihim. Tahimik. Incognito. Walang special treatment. Walang “anak ng boss” aura. Gusto niyang malaman kung paano tratuhin ang taong walang kapangyarihan.
At ngayong gabi, nakita niya.
ANG SALITANG PUMUNIT SA SILID
Tumayo si Mara, nanginginig pero tuwid ang likod. Nagpunas siya ng luha, pero hindi na para magmukhang okay—kundi para makapagsalita nang malinaw.
“Sir,” sabi niya, malamig pero hindi bastos. “May tanong lang po ako. Ilang oras na po ba ang overtime ko this month?”
“Ha?” nataranta si Mr. De Vera. “Anong pinagsasasabi mo? Intern ka—”
“Intern po ako,” putol ni Mara, “pero hindi po ibig sabihin nun, libre po ang oras ko. Hindi po ibig sabihin nun, pwede po akong sigawan. Hindi po ibig sabihin nun, pwede niyo pong ipasa sa akin ang trabaho ng buong team.”
Nanlaki ang mata ng manager. “Anong point mo?”
Dito na huminga nang malalim si Mara, saka inilabas ang wallet at ipinakita ang laminated card—hindi malaking eksena, hindi drama—isang tahimik na pagpapakilala ng katotohanan.
“Point ko po,” sabi niya, “tapos na ang overtime ko. At bukas ng umaga, tapos na rin ang pagiging manager niyo.”
Parang bumagsak ang katahimikan. Yung elevator sa likod, nakabukas pa rin, pero walang gustong gumalaw. Yung lalaking may backpack, napakapit sa strap niya. Yung babaeng empleyado, napaatras, parang biglang naintindihan kung bakit ‘di normal ang lakas ng loob ni Mara.
“Who the hell are you?” pabulong na tanong ni Mr. De Vera, pero halatang nanginginig na ang boses.
Ngumiti si Mara—hindi masaya, hindi mapanakit—kundi pagod na pagod. “Ako po si Mara Villarin,” sabi niya. “Board observer. At may dala po akong documentation ng unpaid overtime at harassment. Lahat po ng ginawa niyo ngayong gabi… recorded.”
Sinubukan pang bumawi ng manager, “You can’t do this—”
“Kaya ko po,” sagot ni Mara. “At dapat ko po.”
ANG KINAUMAGAHAN NA HINDI NIYA INAASAHAN
Kinabukasan, hindi na sigaw ang narinig sa department. Meeting ang narinig. HR. Compliance. Legal. May mga papel na hindi na report ang laman—reprimand, suspension, termination. At sa dulo, si Mr. De Vera, na sanay tumuro, ngayon ay hindi makatingin sa mata ng kahit sino.
Hindi siya “ginantihan” ni Mara dahil nasaktan siya. Ginawa niya iyon dahil may iba pang Mara sa opisina—mga intern, mga assistant, mga bagong hire—na araw-araw kinukurot ang dignidad, tapos sasabihing “normal yan sa corporate.”
At sa pagbabago ng isang posisyon, may naging mensahe: ang overtime, hindi badge of honor kapag pinipilit. Ang luha, hindi weakness kapag dahilan ay abuso. At ang respeto, hindi dapat hinihingi—dapat automatic.
MGA ARAL SA BUHAY
- Ang “training” hindi lisensya para manigaw, manlamang, o mang-abuso.
- Ang oras ng tao may halaga—intern man o manager, hindi dapat libre ang overtime.
- Kapag sanay kang manahimik, mas lalong lalakas ang abusado; minsan kailangan ng dokumento at tapang.
- Ang totoong leadership hindi nanunuro—gumagabay at nagpoprotekta ng tao.
- Kapag may kapangyarihan kang baguhin ang mali, gamitin mo hindi para gumanti—kundi para itama ang kultura.
Kung may kakilala kang dumadaan sa toxic workplace o unpaid overtime, i-share mo ang post na ito sa friends at family. Baka may isang taong matauhan: hindi mo kailangang magtiis sa pang-aabuso para lang matawag na “professional.”
