EPISODE 1: ANG LAKAD NA WALANG PAHINGA
Hindi na maalala ni Mara kung kailan nagsimulang maglakad araw-araw ang lolo niyang si Tatang Simo. Ang alam lang niya, tuwing alas-singko ng umaga, bago pa uminit ang kalsada, naririnig na niya ang mahinang pag-ubo nito, ang paglagapak ng lumang tungkod sa sahig, at ang pagbukas ng pintong kahoy na matagal nang hindi naayos.
“Tay,” tawag ng nanay niyang si Lorna. “Saan na naman kayo pupunta?”
Hindi sumasagot agad si Tatang Simo. Inaayos lang nito ang kupas na sombrero, isinisilid ang maliit na supot sa bulsa, at tumitingin sa malayo na parang may naghihintay sa kanya sa dulo ng daan.
“Maglalakad lang,” sabi nito.
Maglalakad.
Iyon lang ang sagot niya lagi.
Sa simula, hinayaan nila. Sabi ng kapitbahay, mabuti raw iyon para sa matanda. Ehersisyo. Pampalakas. Pero habang tumatagal, mas humahaba ang lakad ni Tatang Simo. Umuuwi siyang pawis, nanginginig ang tuhod, may alikabok ang tsinelas, at minsan ay may galos sa binti.
“Napapahiya na tayo,” sabi ng Tito Ramil ni Mara isang tanghali. “Baka sabihin ng mga tao pinababayaan natin siya.”
Tahimik si Tatang Simo sa gilid ng hapag.
Hindi ito kumibo kahit narinig niya.
“Kung saan-saan ka kasi nagpupunta, Tay,” dagdag ni Tito Ramil. “Matanda ka na. Huwag kang asal bata.”
Doon napatingin si Mara sa lolo niya.
Hindi galit ang mukha nito.
Mas masakit.
Parang sanay na sanay na itong hindi maintindihan ng sariling pamilya.
EPISODE 2: ANG APO NA SUMUNOD
Isang umaga, nagpasya si Mara na sundan siya.
Hindi siya nagpaalam. Isinuot niya lang ang lumang tsinelas, kinuha ang maliit na bote ng tubig, at tahimik na lumabas matapos makalayo si Tatang Simo.
Mabagal maglakad ang lolo niya. Bawat hakbang, parang may kinakaladkad na alaala. Dumaan ito sa palengke, sa lumang sinehan, sa simbahan, at sa tulay na halos hindi na ginagamit ng mga sasakyan.
Sa bawat lugar, tumitigil ito.
Sa harap ng bakery, bumili siya ng dalawang pandesal.
Sa tabi ng simbahan, umupo siya sandali at inilabas ang isang maliit na larawan mula sa bulsa. Hindi makita ni Mara ang mukha sa litrato, pero nakita niya kung paano hinaplos iyon ng daliri ng lolo niya.
Parang hindi papel ang hawak nito.
Parang kamay ng taong matagal nang wala.
Pagkatapos, naglakad ulit si Tatang Simo hanggang makarating sa lumang terminal.
Doon, sa pinakadulong bangko, may batang lalaking nakaupo. Payat, marumi ang damit, may hawak na plastic ng bote at karton.
Lumapit si Tatang Simo.
“Ben,” sabi nito.
Napangiti ang bata.
“Lolo Simo.”
Ibinigay ng matanda ang pandesal at supot na dala niya. May laman itong maliit na baon, sabon, at isang pirasong papel.
“Tandaan mo ang sulat mo,” sabi ni Tatang Simo. “Huwag mong kakalimutan dalhin sa teacher.”
Tumigil ang mundo ni Mara.
Teacher?
Sulat?
Sino ang batang ito?
At bakit mas kilala pa nito ang lolo niya kaysa sa sariling pamilya?
EPISODE 3: ANG PANGALANG MATAGAL NANG ITINAGO
Hindi nakatiis si Mara.
Lumapit siya.
“Lolo.”
Nagulat si Tatang Simo. Biglang nanigas ang kamay nito sa tungkod. Ang batang si Ben naman ay umatras, parang nahuling may kasalanan.
“Mara,” sabi ng matanda. “Bakit ka nandito?”
“Kayo po ang dapat kong tanungin,” sagot niya. “Sino po siya?”
Hindi agad sumagot si Tatang Simo.
Tumingin ito kay Ben, pagkatapos sa lumang terminal, pagkatapos sa kalsadang tila may binabalik na alaala.
“Anak siya ni Nardo,” sabi niya.
Nardo.
Kumirot ang mukha ni Mara. Kilala niya ang pangalang iyon. Iyon ang panganay na anak ni Tatang Simo, ang tiyuhin niyang namatay bago pa siya ipanganak. Sabi ng pamilya, aksidente raw. Sabi ni Tito Ramil, huwag nang pag-usapan.
“May anak po si Tito Nardo?” tanong ni Mara.
Tumango si Tatang Simo.
“Hindi alam ng pamilya?”
“Alam ng iba,” sabi nito, mababa ang boses. “Pero mas piniling kalimutan.”
Parang may malamig na hangin na dumaan.
Dahan-dahang umupo si Tatang Simo sa bangko. Nanginginig ang tuhod niya. Inabot ni Mara ang tubig, pero hindi niya agad ininom.
“Bago mamatay si Nardo, may babaeng iniwan siyang buntis,” sabi nito. “Mahira lang. Walang apelyido naming dala. Hindi tinanggap ng pamilya. Sabi nila, kahihiyan daw.”
Kahihiyan.
Iyon ang salitang ginagamit ng mga taong ayaw umamin na sila ang may pagkukulang.
“Pero apo ko siya,” dagdag ni Tatang Simo, tumingin kay Ben. “Hindi ko kayang hayaang lumaki siyang parang walang pinanggalingan.”
Doon tumulo ang luha ni Mara.
Hindi dahil sa sikreto.
Kundi dahil sa bigat ng bawat lakad ng lolo niya.
Hindi pala siya gumagala.
Hindi pala siya nawawala.
Araw-araw pala siyang pumupunta sa batang tinanggihan ng pamilyang dapat unang yumakap dito.
EPISODE 4: ANG LAKAD PAUWI
Pag-uwi nila, naghihintay na sa sala sina Lorna at Tito Ramil.
“Saan ka nanggaling, Tay?” matigas na tanong ni Ramil. “At bakit kasama mo si Mara?”
Hindi agad sumagot si Tatang Simo.
Si Mara ang nagsalita.
“Sinundan ko po siya.”
Nanlaki ang mata ng nanay niya.
“At?”
Tumingin si Mara sa lolo niya. Nakita niya ang takot sa mukha nito. Hindi takot para sa sarili. Takot na baka pati ang batang si Ben ay muling itakwil.
“May apo pa po kayo,” sabi ni Mara.
Tumahimik ang sala.
Si Tito Ramil, biglang tumayo.
“Hindi na naman ’yan.”
“Alam mo pala,” sabi ni Mara.
Hindi siya sumigaw. Pero nanginginig ang boses niya.
“Alam n’yo pala, pero hinayaan n’yong si Lolo lang ang maglakad araw-araw para dalhan siya ng pagkain? Para ayusin ang papeles niya? Para tulungan siyang makapasok sa school?”
Namula si Tito Ramil.
“Hindi natin responsibilidad ang lahat ng naging pagkakamali ni Nardo.”
Doon tumayo si Tatang Simo.
Mabagal.
Pero buo.
“Hindi pagkakamali ang bata,” sabi niya.
Tahimik.
“Anak siya ng anak ko. Dugo natin. Pero kahit hindi pa siya dugo, bata pa rin siya. Hindi dapat siya ginawang parusa ng kasalanan ng matatanda.”
Walang nakaimik.
Lumapit si Lorna sa ama niya. Hawak niya ang dibdib niya, parang ngayon lang niya naintindihan kung bakit payat na payat ang matanda, kung bakit laging ubos ang kaunting pension nito, kung bakit lagi itong pagod pero hindi umaangal.
“Tay,” bulong niya. “Bakit hindi n’yo sinabi?”
Tumingin si Tatang Simo sa kanya.
“Sinubukan ko,” sabi niya. “Pero mas malakas ang hiya ninyo kaysa sa boses ko.”
EPISODE 5: ANG HULING LAKAD NA HINDI NA MAG-ISA
Kinabukasan, muling nagising si Tatang Simo nang alas-singko.
Pero bago pa siya makalabas, nakita niya si Mara sa may pinto. Nakasuot ng tsinelas, may dalang tubig at pandesal.
“Sasama po ako,” sabi niya.
Sa likod niya, lumabas si Lorna, may hawak na bag ng damit at pagkain.
“Sasama rin ako,” mahina nitong sabi.
Hindi nagsalita si Tatang Simo.
Napatingin lang siya sa kanila, parang hindi makapaniwalang ang daang matagal niyang nilakad mag-isa ay may mga kasama na.
Pagdating nila sa terminal, nandoon si Ben. Gaya ng dati, nakaupo sa dulo ng bangko, nakayuko, tila sanay nang konti lang ang naghahanap sa kanya.
Pero nang makita niya sina Mara at Lorna, bigla itong umatras.
“Huwag kang matakot,” sabi ni Tatang Simo.
Lumapit si Lorna. Nanginginig ang kamay niya habang inilalapag ang bag.
“Ben,” sabi niya. “Ako ang kapatid ng tatay mo.”
Hindi agad sumagot ang bata.
“Tita mo ako,” dagdag niya, at doon nabasag ang boses niya. “Kung papayag ka pa.”
Tumingin si Ben kay Tatang Simo.
Ang matanda, tumango.
Dahan-dahang kinuha ni Ben ang kamay ni Lorna.
Hindi iyon yakap.
Hindi pa.
Pero simula iyon ng pagbabalik.
Pag-uwi nila, hindi na nila iniwan si Ben sa terminal. Isinama nila siya sa bahay. Tahimik si Tito Ramil nang makita ito. Hindi niya agad kaya ang hiya. Pero nang makita niyang hinawakan ni Tatang Simo ang balikat ni Ben, napayuko siya.
“Pasensya na,” sabi niya, halos hindi marinig.
Tumingin si Ben sa kanya.
Walang sagot.
At tama lang iyon.
Dahil may mga sugat na hindi dapat piliting maghilom para lang gumaan ang konsensya ng nanakit.
Lumipas ang mga araw. Hindi na araw-araw naglalakad si Tatang Simo papunta sa terminal. Pero tuwing umaga, naglalakad pa rin siya.
Ngayon, sa bakuran na lang.
Kasama si Ben.
Kasama si Mara.
Mabagal pa rin ang hakbang niya, pero hindi na ito mabigat tulad noon.
Isang hapon, tinanong siya ni Mara, “Lolo, bakit po kayo hindi tumigil maglakad kahit pagod na pagod na kayo?”
Ngumiti si Tatang Simo.
“Kasi may mga taong hindi makakauwi kung walang lalakad papunta sa kanila.”
Doon niya naintindihan ang lahat.
Ang lakad pala ng lolo niya ay hindi simpleng pagpunta sa isang lugar.
Iyon ay pagdaan sa hiya, takot, alaala, at kasalanan ng pamilya para abutin ang isang batang iniwan sa dulo ng daan.
At mula noon, hindi na nila hinayaang maglakad mag-isa ang matanda.
Dahil ang pamilya, kung tunay na pamilya, hindi lang naghihintay sa bahay.
Minsan, lumalabas ito.
Naglalakad.
At hinahanap ang mga taong matagal nang naiwan.
MGA ARAL SA BUHAY
- May mga lakad na hindi lang paglalakbay ng paa, kundi paglalakbay ng puso. Minsan, ang bawat hakbang ay paraan ng pagtubos, pag-alala, at pagmamahal.
- Ang bata ay hindi dapat pagbayarin sa kasalanan, hiya, o pagkakamali ng matatanda. Walang anak ang dapat itakwil dahil lamang mahirap tanggapin ng pamilya ang katotohanan.
- Hindi lahat ng tahimik na ginagawa ng matatanda ay walang dahilan. May mga sakripisyong hindi nila ipinapaliwanag dahil pagod na silang hindi paniwalaan.
- Ang tunay na pamilya ay hindi pinipili lang ang madaling mahalin. Tinatanggap din nito ang mga naiwan, nasaktan, at matagal nang naghihintay sa dulo ng daan.
- Ang paghilom ay nagsisimula kapag may isang taong naglakas-loob lumakad papunta sa katotohanan, kahit masakit, kahit nakakahiya, kahit matagal nang itinago.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya upang mas marami ang makaalala na may mga taong naghihintay lang na may lumakad papunta sa kanila at magsabing, “Hindi ka na mag-iisa.”
