EPISODE 1: ANG NANAY NA HINDI MAKAPAGSALITA
Hindi agad nakasagot si Aling Lorna nang tanungin siya ni Dra. Vivienne kung bakit ngayon lang niya dinala ang anak. Nakaupo siya sa maliit na upuan ng pediatric clinic, yakap ang batang si Nica na mainit pa ang katawan at mahina ang paghinga. Basa ang kanyang lumang pink na damit, may mantsa ng gamot at pawis, at nanginginig ang kamay niyang nakasapo sa likod ng bata. Sa harap niya, nakatayo ang doktora, nakaputi ang coat, naka-cross ang mga braso, at malamig ang tingin. Sa paligid nila, may mga nurse at ibang nanay na tahimik na nakamasid. Sa mesa, nakasalansan ang makakapal na folder, reseta, laboratory request, at bote ng gamot na parang testigo sa bigat ng eksena.
“Tatlong beses ko na kayong tinanong,” matigas na sabi ni Dra. Vivienne. “Anong gamot ang naibigay mo? Kailan nagsimula ang lagnat? Bakit hindi mo madiretso ang sagot?”
Napayuko si Aling Lorna. Gumalaw ang labi niya, pero walang malinaw na salita ang lumabas. “Doktora… ako po… kasi po…” Napairap ang doktora. “Kasi po nang kasi po. Nanay ka, pero hindi mo maipaliwanag ang kondisyon ng anak mo?” May isang nurse na napakagat-labi. May isang ina sa likod ang napahawak sa sariling anak. Si Nica naman ay umungol nang mahina sa bisig ng ina. Doon tuluyang tumulo ang luha ni Aling Lorna. Hindi siya umiiyak para kaawaan. Umiiyak siya dahil alam niyang bawat segundo ay mahalaga para sa anak niya, pero parang ang sariling dila niya ay nakatali sa takot, pagod, at hiya. “Hindi po ako pabaya,” bulong niya. Pero masyadong mahina iyon para paniwalaan ng taong nakatingin lamang sa kanyang pagkakamali, hindi sa kanyang pinagdaraanan.
EPISODE 2: ANG INSULTONG MAS MASAKIT PA SA SAKIT
“Hindi pabaya?” ulit ni Dra. Vivienne, mababa ang boses pero mas matalim kaysa sigaw. “Kung hindi ka pabaya, bakit ganito ang bata? Bakit hindi mo dala ang kumpletong reseta? Bakit hindi mo alam ang eksaktong oras ng gamot?” Lalong napasiksik si Nica sa dibdib ng ina niya. Si Aling Lorna ay napatingin sa mesa, kung saan nakapatong ang isang lumang plastic envelope na may mga dokumentong basa sa gilid. Gusto niya iyong buksan. Gusto niyang ipakita ang barangay certificate, ang resibo ng gamot na kalahati lang ang nabili, ang papel mula sa evacuation center, at ang sulat ng health worker. Pero nanginginig ang buong katawan niya. Hindi niya alam kung alin ang uunahin. Hindi niya alam kung paano sasabihin ang lahat nang hindi siya huhusgahan.
“Doktora,” mahina niyang sabi, “naglakad po kami…”
“Lahat naman nahihirapan,” putol ng doktora. “Hindi excuse ang hirap para hindi maging maayos na ina.”
Parang may tumama sa dibdib ng buong silid. Ang isang nurse sa likod, si Nurse Grace, ay biglang lumapit sa mesa at kinuha ang plastic envelope. “Doc,” sabi niya, “baka puwede po nating tingnan muna ang dala niyang papel.” Tiningnan siya ni Dra. Vivienne. “Grace, hindi ko kailangan ng drama. Kailangan ko ng sagot.” Pero hindi na nakatiis ang nurse. Binuksan niya ang envelope. Isa-isang lumabas ang mga papel: medical abstract ng panganay na anak, death certificate ng asawa, certification mula sa evacuation center, at reseta na may nakasulat sa gilid: “Hindi marunong bumasa ang nanay. Pakipaliwanag nang mabagal.” Nanigas ang mukha ng doktora. Sa unang pagkakataon, hindi siya agad nakapagsalita. Si Aling Lorna naman ay yumuko lalo, parang ang katotohanang inilabas ay mas nakakahiya pa kaysa insultong kanina niya tinanggap.
EPISODE 3: ANG MGA PAPEL NA NAGSABI NG HINDI NIYA MASABI
Tahimik na binasa ni Nurse Grace ang mga dokumento. Sa bawat pahina, unti-unting bumibigat ang hangin. Si Aling Lorna pala ay nakatira sa evacuation center matapos masunog ang kanilang barung-barong sa tabing-ilog. Ang asawa niya ay namatay sa mismong sunog matapos balikan ang bunsong anak. Ang panganay naman niya ay may kapansanan at kailangang bantayan sa gabi. Tatlo ang anak niya. Si Nica ang bunso. Noong gabing nagsimula ang lagnat ng bata, nasa pila si Aling Lorna sa libreng gamot, pero naubusan bago siya matawag. Kinabukasan, naglaba siya sa tatlong bahay para makabili ng kalahating reseta. Hindi niya naibigay nang tama ang gamot dahil hindi niya mabasa ang oras na nakasulat. Ang alam lang niya, kapag mainit ang anak niya, pinapainom niya. Kapag umiiyak, niyayakap niya. Kapag nanginginig, ipinagdadasal niya.
May isang papel pa sa ilalim ng folder. Sulat iyon ng barangay health worker. “Pakiusap po, huwag ninyong pagalitan si Lorna. Mabagal po siyang magsalita kapag kinakabahan. Hindi po siya nakapag-aral, pero hindi siya tumitigil maghanap ng paraan para mailigtas ang mga anak niya.” Natakpan ni Nurse Grace ang bibig niya. Ang isang nanay sa likod ay tahimik nang umiiyak. Si Dra. Vivienne ay nakatitig sa sulat, parang bawat salita ay unti-unting bumubura sa lahat ng akala niyang tama. Tumingin siya kay Aling Lorna. Nakaupo pa rin ito, yakap ang anak, takot na takot pa ring tumingin sa kanya. Doon niya napansin ang mga sugat sa kamay ng nanay. Mga kamay na hindi pabaya. Mga kamay na naglaba, nagbuhat, pumila, naglakad, at kumapit sa batang may lagnat buong gabi. “Lorna,” mahina niyang sabi. Pero hindi agad tumingala ang ina. Sanay na kasi siyang tawagin ang pangalan niya kasunod ng sermon.
EPISODE 4: ANG DOKTORANG NATUTONG MANAHIMIK
Hindi alam ni Dra. Vivienne kung paano babawiin ang mga salitang binitawan niya. Ang problema sa masasakit na salita, lumalabas sila nang mabilis, pero nananatili sa dibdib ng taong sinaktan nang matagal. Lumapit siya kay Aling Lorna, hindi na nakataas ang baba, hindi na matigas ang mukha. Yumuko siya nang bahagya at hinawakan ang braso ng bata. Mainit. Mahina. Kailangan ng agarang tulong. “Nurse Grace,” sabi niya, mas mababa na ang boses, “ihanda ang nebulization, CBC request, at admission referral. Ako na ang kakausap sa social service.” Napatingin ang mga nurse sa kanya. Iba na ang tono niya. Wala nang pagmamataas. Wala nang irap. Trabaho na. Awa na.
Si Aling Lorna ay biglang napaiyak nang mas malakas. “Doktora, wala po akong pambayad,” sabi niya, halos hindi maintindihan sa hikbi.
Doon tuluyang nabasag si Dra. Vivienne. “Hindi muna bayad ang isipin natin,” sabi niya. “Ang anak mo muna.” Napatingin sa kanya si Aling Lorna, hindi makapaniwala. “Hindi n’yo po ako palalayasin?” tanong niya. Ang simpleng tanong na iyon ang nagpaluha sa ilang taong nasa silid. Dahil ibig sabihin, sanay na siyang itaboy. Sanay na siyang mapahiya. Sanay na siyang isipin na kapag wala kang pera at hindi ka marunong magpaliwanag, wala kang karapatang pakinggan. Napaupo si Dra. Vivienne sa gilid ng mesa. Pinunasan niya ang sariling mata bago tumingin sa ina. “Hindi,” sabi niya. “At ako ang dapat humingi ng tawad. Hindi kita pinakinggan. Hinusgahan kita bago ko nalaman ang kwento mo.” Walang sumagot. Pero sa katahimikan, may bigat na unti-unting lumambot. Parang buong klinika ay sabay-sabay na natutong huminga.
EPISODE 5: ANG YAKAP NA MAS MALAKAS SA PALIWANAG
Mabilis na kumilos ang mga nurse. May nagdala ng gamot. May tumawag sa social service. May kumuha ng wheelchair. May isang nanay sa waiting area ang nag-abot ng diaper. May isa namang nagbigay ng malinis na kumot. Unti-unting nagbago ang silid na kanina’y puno ng hiya. Naging silid iyon ng tulong. Habang nilalapatan ng lunas si Nica, nakaupo si Aling Lorna sa tabi, hawak ang maliit na paa ng anak niya. Hindi na siya pinipilit magsalita nang mabilis. Hindi na siya minamadali. Si Dra. Vivienne mismo ang lumapit dala ang bagong reseta, pero sa pagkakataong ito, hindi lang niya iniabot ang papel. Isa-isa niyang ipinaliwanag ang oras, gamit ang guhit ng araw at buwan, at nilagyan ng kulay ang bawat bote ng gamot.
“Ganito,” marahan niyang sabi. “Kapag umaga, itong may dilaw. Kapag gabi, itong may asul. Hindi mo kailangang mahiya kung hindi mo mabasa. Trabaho naming tulungan kang maintindihan.”
Doon tuluyang napayuko si Aling Lorna at umiyak. “Akala ko po kasi, bobo akong nanay,” sabi niya. “Kasi lagi po nilang sinasabi, kung mahal ko raw anak ko, dapat alam ko lahat.” Lumuhod si Dra. Vivienne sa harap niya, kahit nakatingin ang lahat. “Hindi ka bobo,” sabi niya. “Pagod ka. Nag-iisa ka. Pero hindi ka pabaya.” Hinawakan niya ang kamay ng ina. “At simula ngayon, hindi ka na mag-isa.” Pagkalipas ng ilang araw, bumuti ang lagay ni Nica. Ang klinika naman ay naglagay ng bagong programa para sa mga magulang na hindi marunong bumasa: pictorial instructions, libreng orientation, at follow-up calls sa barangay. Sa pintuan ng pediatric ward, may bagong nakapaskil na paalala: Bago magtanong kung bakit hindi naintindihan ng magulang, siguraduhing naipaliwanag natin nang may puso. At sa bawat inang pumapasok na nanginginig, hindi na unang hinahanap ni Dra. Vivienne ang mali. Hinahanap na niya ang kwento.
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag agad husgahan ang magulang na hindi marunong magpaliwanag, dahil maaaring pagod, takot, gutom, o maraming pinagdaraanan ang dahilan ng kanyang katahimikan.
- Ang pagiging mahirap o hindi nakapag-aral ay hindi ibig sabihin na walang malasakit; minsan sila pa ang mas handang magsakripisyo para sa pamilya.
- Ang mga propesyonal, lalo na sa larangan ng kalusugan, ay dapat makinig muna bago magsalita nang masakit.
- Hindi lahat ng pagkukulang ay kapabayaan. Minsan ito ay resulta ng kakulangan sa gabay, impormasyon, pera, at suporta.
- Ang tunay na malasakit ay hindi lang pagbibigay ng gamot, kundi pagpapaliwanag nang may pasensya at pagtrato sa tao nang may dignidad.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, i-share ang post na ito sa iyong friends and family para mas marami ang makaalala na bawat magulang ay may laban na hindi agad nakikita, at bawat pasyente ay karapat-dapat pakinggan bago husgahan. Mag-LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT sa comment section sa Facebook page post.
