“Anong labinlimang libong piso para sa gamot? Anak, tatlong taon nang libre ang mga gamot ng nanay mo!”
Iyon ang sinabi ng kapitbahay naming si Aling Cora habang nakatayo ako sa harap ng lumang bahay namin sa probinsya.
Parang biglang huminto ang tibok ng puso ko.
“Aling Cora, sigurado po ba kayo?”
Napakunot ang noo niya.
“Bakit, Maribel? Hindi ba sinabi sa iyo ng kapatid mo? Kasama ang nanay mo sa libreng programa ng munisipyo. Ako nga ang sumasama sa kanya tuwing kumukuha ng gamot.”
Nanginig ang mga kamay ko.
Pitong taon akong nagtrabaho bilang domestic helper sa Kuwait.
Buwan-buwan, nagpapadala ako ng labinlimang libong piso para sa maintenance medicine, checkup, at iba pang pangangailangan ni Mama.
At sa loob ng tatlong taon, paulit-ulit akong sinabihan ng kapatid kong si Edgar na kulang pa raw ang ipinapadala ko.
Pero ngayon, habang nakatingin ako sa aming lumang bahay na halos gumuho na ang bubong, isang tanong ang hindi ko maalis sa isip.
Kung libre pala ang mga gamot ni Mama, saan napunta ang lahat ng perang pinaghirapan ko?
At bakit ang nanay kong dapat ay komportableng nabubuhay ay nakaupo ngayon sa isang sirang bangko, nakabalot sa lumang kumot, at halos wala nang makain?
Ako si Maribel, apatnapu’t isang taong gulang, at panganay sa dalawang magkapatid.
Lumaki kami sa isang maliit na barangay sa Nueva Ecija.
Si Mama Ester ang nagpalaki sa amin matapos mamatay si Papa.
Nagtinda siya ng gulay sa palengke, tumanggap ng labada, at kung minsan ay naglinis ng bahay ng ibang tao.
Hindi naging madali ang buhay namin.
May mga gabing kanin at asin lamang ang aming hapunan.
Pero kahit ganoon, hindi kailanman hinayaang tumigil kami sa pag-aaral.
Noong makapagtapos ako ng high school, gusto ko sanang mag-aral ng nursing.
Pero hindi namin kaya ang matrikula.
Kaya nagtrabaho muna ako sa isang patahian.
Makalipas ang ilang taon, nagkaroon ako ng pagkakataong mangibang-bansa.
“Ma, aalis muna ako. Kapag nakaipon ako, ipapaayos ko ang bahay natin.”
Niyakap ako ni Mama.
“Anak, huwag mo akong alalahanin. Basta ingatan mo ang sarili mo.”
Iyon ang huling mahigpit na yakap na natanggap ko bago ako umalis papuntang Kuwait.
Sa unang dalawang taon, maayos ang lahat.
Nakakapag-video call pa kami.
Nakikita kong nakangiti si Mama habang nakaupo sa aming maliit na sala.
Pero nang magkasakit siya dahil sa diabetes at altapresyon, nagsimulang magbago ang aming sitwasyon.
Si Edgar ang naiwan upang mag-asikaso sa kanya.
“Manang, kailangan ni Mama ng maintenance. Mahal ang mga gamot dito,” sabi niya.
Agad akong nagpadala.
Noong una, walong libong piso lamang.
Pagkatapos ay naging sampung libo.
Hanggang sa umabot ng labinlimang libong piso bawat buwan.
Hindi ako nagreklamo.
Kahit minsan ay kailangan kong magtipid sa pagkain.
Kahit dalawang taon akong hindi bumili ng bagong sapatos.
Kahit ang cellphone kong basag ang screen ay patuloy kong ginagamit.
Basta may gamot si Mama, sapat na sa akin.
Minsan, tumatawag ako kay Edgar.
“Kumusta si Mama?”
“Okay lang, Manang. Pero kailangan na naman ng pera. May bagong nireseta ang doktor.”
“Magkano?”
“Mga limang libo pa siguro.”
Agad akong naghahanap ng paraan.
Minsan, nangutang pa ako sa kapwa ko OFW upang makapagpadala.
Pero may isang bagay na unti-unting napansin ko.
Bihira ko nang makausap si Mama.
Kapag tumatawag ako, palaging may dahilan si Edgar.
“Natutulog si Mama.”
“Nasa checkup.”
“Mahina ang signal.”
“Pagod siya ngayon, Manang.”
Nagtataka ako.
Pero pinipili kong magtiwala.
Kapatid ko siya.
At sino pa ba ang pagkakatiwalaan ko kundi sarili kong pamilya?
Hanggang sa isang araw, nagdesisyon akong umuwi nang walang pasabi.
Pitong taon na akong hindi nakakauwi sa Pilipinas.
May dala akong dalawang maleta, mga pasalubong, at isang kahong puno ng bitamina, kumot, at mga gamit para kay Mama.
Habang bumibiyahe mula sa airport, iniisip ko ang magiging reaksiyon niya.
Siguro yayakapin niya ako.
Siguro iiyak siya.
Siguro sasabihin niyang ang tagal kong umuwi.
Pero nang makarating ako sa aming barangay, ibang eksena ang bumungad sa akin.
Ang bahay namin ay halos hindi na makilala.
May mga butas ang bubong.
Sira ang ilang bahagi ng dingding.
At sa harap, nakaupo si Mama.
Payat na payat.
Maputla.
Nakasuot ng lumang bestidang ilang beses nang tinagpian.
“Ma?”
Dahan-dahan siyang napalingon.
Matagal niya akong tinitigan.
“Maribel?”
Nabitawan ko ang kahong dala ko.
Tumakbo ako at niyakap siya.
“Ma! Ako ito! Umuwi na ako!”
Naramdaman kong nanginginig ang kanyang katawan.
Hinawakan niya ang aking mukha.
“Anak… ikaw ba talaga?”
“Opo, Ma.”
Bigla siyang umiyak.
“Akala ko hindi na kita makikita.”
Doon ako unang kinabahan.
“Bakit naman po, Ma?”
Hindi siya sumagot.
Sa halip, paulit-ulit niya akong hinaplos sa mukha, para bang tinitiyak niyang hindi ako panaginip.
Nang pumasok ako sa bahay, lalo akong nanlumo.
Halos walang laman ang kusina.
May kaunting bigas sa isang lalagyan.
Dalawang lata ng sardinas.
At isang lumang kalderong halos wala nang hawakan.
“Ma, nasaan po ang mga groceries ninyo?”
Napayuko siya.
“Okay lang ako, anak. Minsan dinadalhan ako ni Cora ng pagkain.”
Doon lumapit ang aming kapitbahay.
“Maribel, puwede ba kitang makausap?”
Sa labas ng bahay, doon niya sinabi ang katotohanan.
Tatlong taon nang nakatatanggap si Mama ng lahat ng kanyang regular na gamot nang libre sa pamamagitan ng programang pinondohan ng munisipyo at isang lokal na foundation.
May regular din siyang checkup sa health center.
Si Aling Cora ang madalas na kasama niya.
“Pero bakit po sinasabi ni Edgar na mahal ang gamot?”
Napailing siya.
“Hindi ko alam, anak. Ang alam ko, matagal nang hindi rito nakatira ang kapatid mo. May bago na silang bahay sa kabilang barangay.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
“Iniwan po niya si Mama?”
Tahimik siyang tumango.
“Paminsan-minsan, dumadaan siya. Pero kadalasan, mag-isa ang nanay mo.”
Hindi ko napigilang umiyak.
Bumalik ako sa loob.
“Ma, may ipinapadala po akong pera buwan-buwan. Natatanggap ninyo po ba?”
Napatingin siya sa akin.
“Anong pera, anak?”
Nanlamig ang aking mga kamay.
“Yung para sa gamot ninyo. Kay Edgar ko ipinadadala.”
Biglang tumulo ang luha ni Mama.
“Anak, sabi ng kapatid mo, nahihirapan ka na raw sa abroad. Kaya huwag na raw akong umasa sa padala mo.”
Hindi ako makahinga.
Sa loob ng tatlong taon, nagtatrabaho ako nang halos walang pahinga.
Samantalang si Mama, iniisip na pinabayaan ko na siya.
Kinagabihan, pinuntahan ko si Edgar.
Malaki ang bahay niya.
May bagong sasakyan sa garahe.
May mamahaling telebisyon at malalaking kasangkapan sa sala.
Pagkakita sa akin, bigla siyang namutla.
“Manang? Bakit hindi ka nagsabi na uuwi ka?”
Hindi ako ngumiti.
“Edgar, saan napunta ang perang ipinadadala ko para kay Mama?”
Natahimik siya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Alam ko nang libre ang mga gamot niya.”
Biglang nagbago ang mukha niya.
“Manang, may iba pang gastos—”
“Anong gastos, Edgar? Bakit mag-isa si Mama sa bahay? Bakit wala siyang pagkain?”
Hindi siya makatingin sa akin.
Inilabas ko ang cellphone ko.
Nandoon ang mga remittance receipt.
Buwan-buwan.
Taon-taon.
Halos walang palya.
“Mahigit kalahating milyong piso ang ipinadala ko sa nakaraang tatlong taon lamang.”
Napaupo siya.
“Manang…”
“Saan mo dinala ang pera?”
Matagal siyang natahimik.
Hanggang sa tuluyan siyang umamin.
Ginamit niya ang malaking bahagi ng pera sa pagbabayad ng utang ng kanyang negosyo.
Ang iba ay napunta sa pagpapaayos ng kanilang bahay at pagbili ng mga personal na gamit.
“Akala ko makakabawi ako bago ka umuwi,” umiiyak niyang sabi.
Napatingin ako sa kanya.
“Edgar, hindi ang pera ang pinakamasakit.”
Nanginginig ang boses ko.
“Ang pinakamasakit, hinayaan mong isipin ni Mama na kinalimutan ko siya.”
Hindi siya nakasagot.
“Alam mo ba kung ilang gabing hindi ako kumain nang maayos para makapagpadala? Alam mo bang ilang Pasko akong nagtrabaho habang ang ibang tao ay kasama ang pamilya nila?”
Napahagulhol ako.
“Hindi mo lang ninakaw ang pera ko, Edgar. Ninakaw mo rin ang kapanatagan ng nanay natin.”
Lumuhod siya.
“Patawarin mo ako, Manang.”
Pero hindi ko siya niyakap.
“Hindi sapat ang paghingi ng tawad. Kailangan mong panagutan ang ginawa mo.”
Kinabukasan, dinala ko si Mama sa health center.
Doon ko nakilala ang nurse na matagal nang nag-aasikaso sa kanya.
Ipinakita niya ang talaan ng mga gamot na regular na naibibigay kay Mama.
Walang bayad ang mga iyon.
Pero may sinabi siyang lalong nagpabigat sa dibdib ko.
“Ma’am Maribel, ilang beses na po naming pinayuhang kumain nang maayos si Nanay Ester. Kahit libre ang gamot, mahalaga pa rin ang sapat na pagkain at regular na pag-aalaga.”
Napatingin ako kay Mama.
Tahimik lamang siyang nakaupo.
Doon ko naunawaan na hindi sapat ang pera kung hindi naman ito nakakarating sa taong nangangailangan.
Pagkatapos ng konsultasyon, isinama ko si Mama sa palengke.
Binilhan ko siya ng mga paborito niyang prutas, isda, at gulay.
Habang naglalakad kami, mahigpit niyang hawak ang kamay ko.
“Anak, huwag mo nang awayin ang kapatid mo.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ma, niloko niya tayo.”
Tumango siya.
“Alam ko, anak. Nasaktan din ako. Pero ayokong magkasira kayo nang tuluyan.”
Hindi ako sumagot.
Dahil kahit ako, hindi ko alam kung paano ko siya mapapatawad.
Makalipas ang ilang linggo, ipinagawa ko ang bubong at kusina ng aming lumang bahay.
Nagbukas din ako ng sariling account para sa mga pangangailangan ni Mama at nakipag-ugnayan sa health center upang masubaybayan ang kanyang kalagayan.
Si Edgar naman ay pumayag na gumawa ng nakasulat na kasunduan upang isa-isang isauli ang perang ginamit niya.
Hindi ko agad naibalik ang tiwala ko.
Pero hindi ko rin isinara ang posibilidad na magbago siya.
Isang gabi, habang naghahanda akong matulog, nakita kong nakaupo si Mama sa gilid ng kama.
May hawak siyang lumang kahon ng biskwit.
“Maribel, may gusto akong ibigay sa iyo.”
Binuksan niya iyon.
Sa loob ay may mga lumang litrato, birthday card, at isang makapal na kuwaderno.
“Ma, ano po ito?”
Ngumiti siya nang malungkot.
“Mga sulat ko sa iyo.”
Isa-isa kong binuklat ang mga pahina.
May mga petsa.
Mga Pasko.
Mga kaarawan.
Mga araw na umuulan.
At sa bawat pahina, may mensaheng hindi niya naipadala.
“Anak, birthday mo ngayon. Sana nakakain ka ng masarap.”
“Pasko na naman. Nagluto ako ng paborito mong adobo kahit mag-isa lang ako.”
“Maribel, kung nahihirapan ka na sa trabaho, umuwi ka na. Hindi ko kailangan ng pera. Kailangan ko lang malaman na ligtas ka.”
Nanginig ang aking mga kamay.
Pero ang pinakahuling pahina ang tuluyang dumurog sa puso ko.
“Ngayong araw, sinabi ni Edgar na baka hindi na makauwi si Maribel dahil may sarili na siyang buhay. Kung totoo man iyon, hindi ako magagalit. Sana lamang, bago ako tuluyang mawala, may pagkakataon pa akong makita siya kahit isang beses.”
Hindi ko na napigilan ang pag-iyak.
“Ma, bakit hindi ninyo sinabi na ganito na pala ang buhay ninyo?”
Hinawakan niya ang aking pisngi.
“Anak, ayokong maging pabigat sa iyo.”
Niyakap ko siya nang mahigpit.
“Ma, hindi kayo pabigat. Kayo ang dahilan kung bakit ako nagsisikap.”
Umiyak siya sa aking balikat.
At sa unang pagkakataon matapos ang pitong taon, magkasama kaming natulog sa iisang silid.
Pero may isang bagay akong hindi na mababago.
Makalipas ang dalawang buwan, muling nanghina si Mama.
Isinugod namin siya sa ospital dahil sa impeksiyon sa baga.
Ginawa ng mga doktor ang kanilang makakaya, ngunit naging mahirap ang kanyang paggaling dahil sa kahinaan ng katawan niya.
Tatlong araw siyang nanatili sa ospital.
Sa huling gabi, mahigpit niyang hinawakan ang kamay ko.
“Anak…”
“Opo, Ma?”
“Salamat at umuwi ka.”
Napaluha ako.
“Ma, gagaling pa po kayo. Marami pa tayong gagawin.”
Ngumiti siya.
“Alam mo, anak, hindi naman talaga pera ang hinihintay ko.”
Hinaplos niya ang aking mukha.
“Ikaw lang.”
Iyon ang huling malinaw na pangungusap na sinabi niya sa akin.
Kinabukasan, tuluyan nang pumanaw si Mama.
Hindi ko alam kung paano ko ilalarawan ang sakit.
Pitong taon akong nagtiis sa ibang bansa upang mabigyan siya ng magandang buhay.
Pero nang magkaroon na ako ng pagkakataong umuwi at alagaan siya, dalawang buwan lamang ang naibigay sa amin ng panahon.
Sa kanyang libing, nakatayo si Edgar sa malayo.
Umiiyak siya.
Hindi ko alam kung kailan ko siya lubusang mapapatawad.
Pero alam kong hindi na maibabalik ng anumang halaga ang mga panahong nawala sa aming dalawa ni Mama.
Pagkatapos ng libing, umuwi ako sa aming bahay.
Nakita ko ang kahon ng biskwit sa tabi ng kanyang kama.
Binuksan ko ang kuwaderno.
Sa pinakahuling pahina, may isang pangungusap na hindi ko napansin noon.
“Kung sakaling umuwi ang anak ko, sana hindi niya isipin na nagkulang siya. Dahil kahit gaano kalayo ang narating niya, araw-araw ko pa rin siyang ipinagmamalaki.”
Doon ako muling napahagulhol.
“Ma, sana mas maaga akong umuwi.”
Yakap ko ang kuwaderno habang nakaupo sa kanyang bakanteng kama.
Dahil ngayon ko lamang naunawaan ang pinakamapait na katotohanan.
Buong buhay kong inakala na ang pinakamagandang maibibigay ko sa nanay ko ay ang perang sapat para hindi siya mahirapan.
Pero hindi pala lahat ng pangangailangan ay nabibili.
Hindi lahat ng kalungkutan ay napapawi ng padala.
At hindi lahat ng panahong nawala ay maibabalik kapag nakauwi na tayo.
Ang mga gamot ni Mama ay libre pala.
Pero ang mga taon na dapat sana ay magkasama kami?
Walang halagang kayang bumili niyon.
At iyon ang pinakamasakit na utang na habang buhay kong dadalhin.
Hindi utang na pera.
Kundi utang na panahon.
Panahong hindi na kailanman maibabalik sa isang inang araw-araw lamang palang naghihintay na kumatok ako sa aming pintuan.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Huwag abusuhin ang tiwala ng kapamilyang nagtatrabaho sa ibang bansa. Bawat perang ipinapadala ng isang OFW ay bunga ng pagod, sakripisyo, pangungulila, at mga panahong malayo siya sa kanyang pamilya.
2. Ang pera para sa pangangailangan ng mga magulang ay hindi dapat gamitin sa pansariling luho. Ang paglustay sa perang nakalaan para sa kanilang kalusugan at pagkain ay maaaring magdulot ng paghihirap na hindi na kayang itama.
3. Hindi sapat ang pagpapadala lamang ng pera upang matiyak na maayos ang kalagayan ng ating mga mahal sa buhay. Mahalagang regular silang makausap, makita ang kanilang aktuwal na sitwasyon, at tiyaking nakakarating sa kanila ang tulong na ipinadadala natin.
4. Ang tiwala ay mahalaga, ngunit hindi masamang magtanong at magpatunay. Lalo na kapag kalusugan, pera, at kapakanan ng matatandang magulang ang nakasalalay, mahalaga ang maayos na komunikasyon at malinaw na pananagutan.
5. Huwag hayaang maubos ang panahon bago makasama ang iyong mga magulang. Maaaring maipagpaliban ang ilang trabaho at materyal na pangarap, ngunit ang mga sandaling kasama sila ay hindi palaging naghihintay.
6. Ang tunay na pagmamahal ay hindi lamang nasusukat sa perang naibibigay. Minsan, mas kailangan ng ating mga magulang ang isang yakap, kausap, at anak na handang makinig kaysa sa mamahaling regalo.
7. Ang pagpapatawad ay hindi nangangahulugang walang pananagutan ang taong gumawa ng mali. Mahalaga ang pag-amin, pagbabalik ng kinuha, at tunay na pagbabago upang magkaroon ng pagkakataong maibalik ang nasirang tiwala.
8. Pahalagahan ang iyong mga magulang habang buhay pa sila. Huwag hintaying mga lumang larawan, sulat, at alaala na lamang ang matira bago mo iparamdam kung gaano mo sila kamahal.
Kung naantig ang iyong puso sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan, kapatid, at pamilya. Lalo na sa mga OFW na patuloy na nagsasakripisyo para sa kanilang mga mahal sa buhay. Maaaring magsilbi itong paalala na mahalagang alamin ang tunay na kalagayan ng ating mga magulang at huwag ipagpaliban ang pagkakataong makasama sila.
Ikaw, kung ikaw si Maribel, mapapatawad mo ba ang kapatid mong gumamit ng perang ipinapadala mo para sa gamot ng inyong ina, habang hinahayaan niyang maghirap at mamuhay nang mag-isa ang sarili ninyong nanay?
