“PAPA! PAPA! ANDITO KA NA!”
Iyon ang masayang sigaw ng isang batang lalaki nang bumukas ang pinto ng bahay na walong taon kong hindi nakita.
Napangiti ako.
Nabitawan ko pa ang isang kahon ng pasalubong dahil akala ko, sa wakas, matitikman ko na ang yakap ng anak kong matagal kong pinangarap makasama.
“Anak!” sigaw ko habang ibinubuka ang dalawang kamay.
Pero hindi siya lumapit sa akin.
Nilampasan niya ako na para bang isa lamang akong estrangherong nakatayo sa pintuan.
Tumakbo siya sa lalaking kalalabas lamang ng kusina.
“Papa, tingnan mo! Natapos ko na ‘yung project natin!”
Niyakap siya ng lalaki.
“Very good, anak! Ang galing naman ng ginawa mo!”
Hindi ako nakagalaw.
Nakatayo lamang ako, hawak ang dalawang maletang puno ng mga regalong pinag-ipunan ko sa Saudi Arabia.
Napatingin ako sa asawa kong si Liza.
Namumutla siya.
“Liza,” nanginginig kong tanong, “bakit Papa ang tawag ng anak natin sa lalaking iyan?”
Hindi siya sumagot.
Pero nang humarap sa akin ang lalaki, parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
Kilala ko siya.
At ang mas masakit, alam ko kung bakit siya naroon.
Pero hindi ko kailanman inakalang darating ang araw na ang sarili kong anak ay mas pipiliing yakapin siya kaysa sa akin.
Ako si Roberto, apatnapu’t dalawang taong gulang.
Walong taon akong nagtrabaho bilang construction worker sa Saudi Arabia.
Noong umalis ako ng Pilipinas, dalawang taong gulang pa lamang ang anak naming si Miguel.
Maliit pa siya noon.
Hindi pa malinaw magsalita.
Kapag tinatawag niya ako, “Pa-pa” lamang ang kaya niyang sabihin.
Pero iyon ang pinakamagandang salitang narinig ko sa buong buhay ko.
Mahirap ang buhay namin sa Bulacan.
Nangungupahan lamang kami sa isang maliit na bahay.
Si Liza ay naglalaba ng damit ng kapitbahay, samantalang ako ay nagtatrabaho bilang karpintero.
May mga pagkakataong kulang ang kinikita namin para sa gatas at diaper ni Miguel.
Kaya nang magkaroon ako ng pagkakataong magtrabaho sa Saudi Arabia, kahit masakit, tinanggap ko.
“Tatlong taon lang, mahal,” sabi ko kay Liza bago ako umalis.
“Mag-iipon ako. Bibili tayo ng sariling bahay. Pagbalik ko, hindi na tayo maghihirap.”
Umiiyak niyang hinawakan ang aking kamay.
“Roberto, huwag mong kalilimutan ang anak natin.”
Niyakap ko si Miguel.
“Tayong dalawa ang maglalaro pagbalik ni Papa, ha?”
Ngumiti siya.
Hindi niya pa nauunawaan noon na ang pag-alis kong iyon ay magiging simula ng walong taong pagkakalayo namin.
Sa Saudi Arabia, hindi naging madali ang buhay ko.
Madalas akong nagtatrabaho sa ilalim ng matinding init.
May mga araw na halos hindi ko na maitaas ang mga braso ko sa sobrang pagod.
Pero tiniis ko ang lahat.
Buwan-buwan, nagpapadala ako ng pera.
Noong una, dalawampung libong piso.
Nang tumaas ang sahod ko, naging tatlumpung libo.
Kapag may overtime, nagpapadala pa ako ng dagdag.
Sa bawat padala ko, iniisip kong unti-unti kong nabubuo ang magandang kinabukasan ng pamilya ko.
Nakabili kami ng lupa.
Nakapagpatayo ng maliit na bahay.
Nabili ni Liza ang mga gamit na matagal na niyang pinapangarap.
Pero habang nadaragdagan ang aming mga ari-arian, may isang bagay namang unti-unting nababawasan.
Ang panahon ko sa aking anak.
Noong unang dalawang taon, madalas kaming mag-video call.
“Papa, uwi ka na!” sigaw ni Miguel habang ipinapakita ang kanyang laruan.
“Malapit na, anak. Mag-ipon lang si Papa.”
Pero lumipas ang tatlong taon.
Hindi pa rin ako nakauwi.
Nagkaproblema sa kumpanya.
May mga naantalang sahod at mga utang akong kailangang bayaran.
Nang magkaroon ako ng pagkakataong umuwi, pinili kong pumirma ng panibagong kontrata para matapos ang bahay namin.
Sinabi ko sa sarili kong para rin naman iyon sa pamilya ko.
Hanggang sa naging lima ang tatlong taon.
At naging walo ang lima.
Habang tumatagal, naging madalang ang tawag ko.
Minsan, pagod na pagod akong umuwi sa accommodation.
Kapag tumatawag si Miguel, madalas kong sinasabi, “Anak, bukas na lang. Matutulog muna si Papa.”
May mga pagkakataong ipinapakita niya ang kanyang drawing.
“Papa, tingnan mo! Ikaw ‘yan!”
Ngumiti lamang ako.
“Maganda, anak. Sige, magpakabait ka.”
Hindi ko napansing habang lumalaki ang anak ko, unti-unti na rin siyang tumitigil sa paghahanap sa akin.
Hanggang dumating ang araw na ako na lamang ang unang tumatawag.
At ang sagot niya ay palaging pareho.
“Hello po, Papa.”
Hindi na siya nagtatanong kung kailan ako uuwi.
Hindi na siya umiiyak kapag pinapatay ko ang tawag.
Akala ko, dahil malaki na siya.
Hindi ko alam na natuto na pala siyang mabuhay nang wala ako.
Noong ikawalong taon ko sa Saudi Arabia, nakapagdesisyon na akong umuwi nang tuluyan.
May sapat na akong ipon.
Bayad na ang bahay.
At gusto ko nang makasama ang pamilya ko.
Hindi ko sinabi kay Liza ang eksaktong araw ng pagdating ko.
Gusto ko silang sorpresahin.
Bumili ako ng bagong cellphone para kay Miguel.
May dala akong mga laruan, sapatos, damit, at mga tsokolate.
Habang nasa eroplano, iniisip ko kung paano ako yayakapin ng anak ko.
Siguro tatalon siya sa saya.
Siguro iiyak siya.
Siguro hindi niya ako bibitawan.
Pero nang makarating ako sa bahay, kabaligtaran ang nangyari.
“Papa! Papa!”
Iyon ang sigaw niya.
Pero hindi ako ang kanyang tinakbuhan.
Ang lalaking niyakap niya ay si Daniel.
Ang nakababata kong kapatid.
Si Daniel na dati kong pinakiusapang tumulong kay Liza habang nasa ibang bansa ako.
Si Daniel na naghahatid kay Miguel sa eskwelahan kapag may trabaho ang asawa ko.
Si Daniel na kasama niya sa bawat birthday.
Si Daniel na nagturo sa kanya kung paano magbisikleta.
At si Daniel na tinatawag niyang Papa.
“Kuya Roberto…”
Napatayo siya nang makita ako.
“Kuya, nakauwi ka na pala.”
Hindi ako makapagsalita.
Tumingin ako kay Miguel.
“Anak, ako ito. Si Papa.”
Tinitigan niya ako.
Pagkatapos, mahina siyang ngumiti.
“Hello po, Papa Roberto.”
Parang may humigpit sa aking dibdib.
Papa Roberto.
Hindi simpleng Papa.
Hindi ang salitang inaasahan kong maririnig matapos ang walong taong paghihintay.
Lumapit si Liza.
“Roberto, pumasok ka muna.”
Pero hindi ako gumalaw.
“Bakit Papa ang tawag niya kay Daniel?”
Napayuko ang asawa ko.
Hindi agad sumagot si Daniel.
Hanggang sa nagsalita si Miguel.
“Kasi po, siya ‘yung Papa na kasama ko.”
Tahimik ang lahat.
Hindi ko alam kung paano sasagutin ang sariling anak.
Nang gabing iyon, kinausap ko si Liza.
“Bakit mo hinayaang tawagin niyang Papa ang kapatid ko?”
Umiiyak siyang umupo sa tabi ko.
“Roberto, hindi ko iyon itinuro sa kanya.”
“Kung ganoon, bakit?”
Huminga siya nang malalim.
“Naalala mo ba noong anim na taong gulang si Miguel at naospital siya?”
Tumango ako.
Naalala ko iyon.
Nagkaroon siya ng matinding pulmonya.
Tumawag si Liza habang nagtatrabaho ako.
Pero hindi ako makauwi dahil kailangan kong tapusin ang kontrata.
“Si Daniel ang kasama namin sa ospital,” sabi niya.
“Siya ang nagpuyat. Siya ang bumili ng gamot. Siya ang humawak kay Miguel kapag umiiyak siya dahil natatakot sa karayom.”
Napayuko ako.
“Isang gabi, mataas ang lagnat ni Miguel. Paulit-ulit niyang tinatawag ang Papa niya.”
Huminto si Liza upang punasan ang kanyang luha.
“Hinahanap ka niya, Roberto.”
Hindi ako makatingin sa kanya.
“Pero wala ka. Kaya hinawakan ni Daniel ang kamay niya.”
“Ano ang sinabi ni Miguel?”
Doon tuluyang humagulgol si Liza.
“Sinabi niya, ‘Tito Daniel, puwede po bang ikaw muna ang Papa ko habang wala si Papa Roberto?’”
Parang may bumagsak sa dibdib ko.
“At mula noon,” patuloy ni Liza, “hindi na niya tinigilan ang pagtawag kay Daniel ng Papa.”
Hindi ko alam kung kanino ako magagalit.
Kay Daniel ba?
Kay Liza?
O sa sarili ko?
Kinabukasan, sinubukan kong bumawi.
Niyaya kong mamasyal si Miguel.
“Anak, punta tayo sa mall. Bibilhan kita ng kahit anong gusto mo.”
Umiling siya.
“May project po kami ni Papa Daniel.”
Napapikit ako.
“Anak, ako ang Papa mo.”
Tahimik siyang tumingin sa akin.
“Opo. Alam ko naman po.”
“Kung ganoon, bakit mas gusto mong kasama siya?”
Hindi agad siya sumagot.
Pagkatapos, mahina niyang sinabi ang mga salitang hindi ko malilimutan.
“Kasi po, kapag nangako si Papa Daniel na darating siya, dumarating po talaga siya.”
Hindi ako nakasagot.
Dahil naalala ko ang lahat ng pangakong binitiwan ko.
Ang pangakong uuwi ako sa kanyang birthday.
Ang pangakong pupunta ako sa graduation niya sa kindergarten.
Ang pangakong manonood ako sa una niyang basketball game.
Lahat iyon, napalitan lamang ng video call.
Minsan, hindi pa natuloy.
Kinagabihan, kinausap ko si Daniel.
“Dan, salamat sa pag-aalaga mo sa anak ko.”
Umiling siya.
“Kuya, hindi mo kailangang magpasalamat. Pamangkin ko siya.”
“Pero bakit hinayaan mong maging Papa ka niya?”
Matagal siyang natahimik.
Pagkatapos ay kumuha siya ng isang lumang folder mula sa kanyang bag.
“Kuya, may gusto sana akong ipakita sa iyo.”
Binuksan niya iyon.
Puno ng mga school certificate.
Mga drawing.
Mga litrato.
At mga liham na hindi ko kailanman nakita.
“Lahat ito kay Miguel,” sabi niya. “Pinatago niya sa akin.”
Kinuha ko ang unang drawing.
Larawan iyon ng isang bahay.
May tatlong tao sa harap.
Si Mama.
Si Miguel.
At isang lalaking may hawak na maleta.
Sa itaas, may nakasulat.
PAPA, KAILAN KA UUWI?
Napaluha ako.
Ang ikalawang drawing ay may apat na tao.
Si Liza.
Si Miguel.
Si Daniel.
At ako, nasa loob ng isang maliit na cellphone.
May nakasulat sa ibaba.
ANG PAMILYA KO.
Hindi ko na napigilan ang pag-iyak.
Pero may isang papel na lalong nagpabigat sa aking dibdib.
School activity iyon.
Ang pamagat ay Ang Aking Bayani.
May litrato ni Daniel.
At sa ilalim, may sulat-kamay ni Miguel.
Ang bayani ko ay si Papa Daniel.
Hindi po siya ang tunay kong tatay.
Pero siya po ang naghahatid sa akin sa school.
Siya po ang kasama ko kapag may sakit ako.
Siya po ang pumapalakpak kapag may medal ako.
May tunay din po akong Papa.
Nasa ibang bansa po siya.
Lagi po siyang nagpapadala ng pera.
Pero sana isang araw, siya naman po ang pumalakpak para sa akin.
Nabitawan ko ang papel.
“Dan, bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Napaluha rin ang kapatid ko.
“Sinubukan ko, Kuya. Pero tuwing tumatawag ako, sinasabi mong busy ka. Ayaw kong isipin mong inaagaw ko ang lugar mo.”
Yumuko siya.
“Kuya, hindi ko kailanman ginustong maging kapalit mo.”
Doon ko siya niyakap.
“Hindi mo kasalanan, Dan.”
Umiyak kaming dalawa.
Dahil sa wakas, naintindihan ko ang isang katotohanang walong taon kong hindi nakita.
Hindi inagaw ng kapatid ko ang pagiging ama sa anak ko.
Siya lamang ang taong naroon nang kailangan ni Miguel ng isang ama.
Lumipas ang ilang linggo.
Hindi ko pinilit si Miguel na tigilan ang pagtawag kay Daniel ng Papa.
Sa halip, sinimulan kong kilalanin muli ang sarili kong anak.
Inihahatid ko siya sa eskwelahan.
Tinutulungan ko siyang gumawa ng assignment.
Nakikinig ako kapag may ikinukuwento siya.
Minsan, tatlong oras kaming naglalaro ng basketball.
At sa bawat pagkakataong tinatawag niya akong “Papa Roberto,” pinipili kong ngumiti.
Dahil alam kong hindi maaaring pilitin ang isang batang ibigay ang pagtitiwalang matagal niyang hinintay mula sa akin.
Isang hapon, habang nililinis ko ang kuwarto niya, may nakita akong lumang kahon sa ilalim ng kama.
May nakasulat sa takip.
PARA KAY PAPA ROBERTO KAPAG UMUWI NA SIYA.
Binuksan ko iyon.
Puno ng mga birthday card.
May mga sulat noong tatlo, apat, lima, hanggang siyam na taong gulang siya.
Bawat taon, may isang liham.
Sa unang sulat, nakasulat:
Papa, miss na kita.
Sa sumunod:
Papa, may medal ako.
Sa ikatlo:
Papa, natuto na akong mag-bike.
Habang tumatagal, umiikli ang mga mensahe.
Hanggang sa makarating ako sa pinakahuling papel.
Walang kulay.
Walang drawing.
Ilang pangungusap lamang ang nakasulat.
Papa Roberto,
Hindi na po ako hihingi ng regalo sa birthday ko.
Hindi na rin po ako mangungulit na umuwi ka.
Kasi sabi ni Mama, nagtatrabaho ka para sa akin.
Pero may isang bagay po akong gustong itanong.
Kapag malaki na po ako at marami na akong pera, puwede ko po bang ibalik sa iyo lahat ng ipinadala mo?
Para hindi mo na kailangang umalis ulit?
Hindi ko na kayang pigilan ang aking luha.
Naupo ako sa sahig habang hawak ang papel.
Dahil sa wakas, narinig ko ang tanong na walong taon kong hindi pinakinggan.
Hindi pala bagong cellphone ang gusto ng anak ko.
Hindi mamahaling sapatos.
Hindi laruan.
Gusto lamang niyang magkaroon ng amang hindi niya kailangang hintayin sa kabilang dulo ng telepono.
Nang gabing iyon, pumasok si Miguel sa kuwarto.
Nakita niya akong hawak ang kanyang mga sulat.
“Papa Roberto, bakit ka umiiyak?”
Hinila ko siya palapit at niyakap.
“Anak, patawarin mo si Papa.”
“Bakit po?”
“Dahil akala ko sapat nang magpadala ng pera para maging mabuting ama.”
Hinawakan niya ang aking pisngi.
“Papa, aalis ka na naman po ba?”
Umiling ako.
“Hindi na, anak.”
Matagal siyang tumingin sa akin.
Pagkatapos, mahina siyang nagtanong.
“Pangako po?”
At sa simpleng tanong na iyon, naramdaman ko ang bigat ng lahat ng pangakong hindi ko natupad.
“Pangako, anak. At ngayon, gusto kong patunayan sa iyo.”
Yumakap siya sa akin.
Hindi kasinghigpit ng yakap niya kay Daniel noong una akong dumating.
Pero sapat iyon para malaman kong may pagkakataon pa akong maging bahagi ng buhay niya.
Makalipas ang isang buwan, nagkaroon ng programa sa eskwelahan.
Family Day.
Dumalo kaming tatlo ni Liza at Daniel.
Nang tawagin si Miguel sa entablado, ngumiti siya.
“Kasama ko po ngayon ang dalawa kong Papa,” sabi niya sa mikropono.
Nagtinginan ang mga magulang.
Hinawakan niya ang aming mga kamay.
“Si Papa Daniel po ang nagturo sa akin kung paano magbisikleta.”
Napangiti si Daniel.
“At si Papa Roberto naman po ang nagtuturo sa akin ngayon kung paano bumawi kapag may pagkukulang.”
Bigla akong napaluha.
Pagkatapos, tumingin siya sa amin.
“Sana po, wala nang aalis.”
Doon ko naunawaan ang isang bagay na hindi itinuro sa akin ng walong taong pagtatrabaho sa ibang bansa.
Ang pagiging ama ay hindi lamang nasusukat sa dami ng perang naipapadala.
Nasusukat din ito sa mga gabing nagpupuyat kang mag-alaga.
Sa mga umagang naghahatid ka sa eskwelahan.
Sa mga simpleng sandaling nakikinig ka sa kuwento ng iyong anak.
At sa mga pangakong tinutupad mo kahit wala kang maibigay na mamahaling regalo.
Hanggang ngayon, tinatawag pa rin ni Miguel si Daniel na Papa.
At hindi ko na iyon ipinagdadamot.
Dahil ang kapatid kong iyon ang naging ama niya noong mga panahong hindi ko magawang umuwi.
Pero may isang bagay na hindi ko malilimutan.
Noong unang gabi kong nakauwi, may dalawang maleta akong puno ng pasalubong.
Akala ko sapat na iyon para maibalik ang walong taong nawala.
Pero hindi pala kayang punuin ng anumang regalo ang mga araw na hindi mo nakasama ang iyong anak.
At kahit gaano pa kalaki ang perang maipon ko, hindi ko na maibabalik ang unang hakbang ni Miguel sa paaralan, ang una niyang medalya, o ang mga gabing umiiyak siya habang naghihintay sa akin.
Ang magagawa ko na lamang ay tiyaking hindi na madaragdagan ang mga araw na iyon.
Dahil ang pinakamalungkot na katotohanan sa buhay ng isang magulang ay hindi ang magkaroon ng anak na hindi na siya kinikilala.
Kundi ang matuklasang habang nagsisikap siyang bumuo ng magandang kinabukasan para sa anak, may mga bahagi ng pagkabata nitong tuluyan nang lumipas nang wala siya.
Kung naantig kayo sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa inyong mga kaibigan at pamilya, lalo na sa mga OFW at mga magulang na matagal nang malayo sa kanilang mga anak. Hindi masama ang mangarap ng magandang buhay para sa pamilya, ngunit sana ay maalala rin natin na may mga sandaling hindi kayang bilhin ng pera at may mga yakap na hindi na maaaring balikan kapag lumipas na ang panahon.
MGA ARAL SA BUHAY
1. ANG PAGIGING MAGULANG AY HINDI LAMANG TUNGKOL SA PAGBIBIGAY NG PERA. Mahalaga ang pagtustos sa pangangailangan ng mga anak, ngunit kailangan din nila ng panahon, pag-aaruga, at emosyonal na suporta. Hindi lahat ng pagmamahal ay naipaparamdam sa pamamagitan ng materyal na bagay.
2. HUWAG IPAGPALIBAN NANG IPAGPALIBAN ANG PANAHONG PARA SA PAMILYA. Mabilis lumipas ang pagkabata ng ating mga anak. Ang unang hakbang, unang medalya, at simpleng mga sandali ng paglaki ay hindi na maibabalik kapag napalampas.
3. PAHALAGAHAN ANG MGA TAONG TUMATAYONG MAGULANG KAPAG WALA TAYO. May mga lolo, lola, tiyuhin, tiyahin, at iba pang kamag-anak na tahimik na nagsasakripisyo upang punan ang pangangailangan ng mga batang naiwan. Hindi sila dapat kainggitan, kundi pasalamatan at igalang.
4. ANG TIWALA NG ISANG BATA AY HINDI NAKUKUHA SA PANGAKO LAMANG. Ang mga batang paulit-ulit na napapangakuan at nabibigo ay maaaring matutong huwag nang umasa. Kaya mahalagang tuparin ang mga pangako at ipakita sa gawa ang pagmamahal.
5. HINDI PA HULI ANG LAHAT HANGGA’T MAY PAGKAKATAONG BUMAWI. Hindi na natin mababago ang nakaraan, ngunit maaari tayong magsimula ngayon. Ang tunay na pagbawi ay hindi isang malaking regalo o isang araw na pamamasyal, kundi ang patuloy na pagpapakita ng pagmamahal at pagiging naroroon.
6. ANG PINAKAMAHALAGANG PAMANA SA ATING MGA ANAK AY ANG MGA ALAALANG KASAMA TAYO. Maaaring makalimutan ng bata ang presyo ng laruan, halaga ng sapatos, o laki ng bahay. Ngunit hindi niya madaling makakalimutan kung sino ang humawak sa kanyang kamay noong natatakot siya, kung sino ang pumalakpak sa kanyang tagumpay, at kung sino ang nanatili sa kanyang tabi noong kailangan niya ng pagmamahal.
