“Sandali! Huwag ninyong isara ang kabaong! Hindi ito ang Papa ko!”
Iyon ang sigaw ko sa gitna ng burol habang hawak ang malamig na kamay ng lalaking nakahiga sa loob ng kabaong.
Biglang natahimik ang buong sala.
Napatingin sa akin ang mga kapatid ko.
“Kuya, ano ba ang sinasabi mo?” tanong ng bunso naming si Marites. “Si Papa iyan!”
Umiling ako habang nanginginig ang mga kamay.
“Hindi! Hindi ninyo ba napapansin?”
Itinaas ko ang kaliwang kamay ng nakaburol.
“Buo ang limang daliri niya!”
Nagkatinginan ang mga kamag-anak namin.
“Ang kaliwang hintuturo ni Papa, putol ang dulo mula noong bata pa ako. Siya ang sumalo sa nabasag na salamin para hindi ako masugatan!”
Walang makapagsalita.
At nang lumapit ang funeral director upang tingnan ang bangkay, nakita kong biglang nagbago ang kanyang mukha.
“Sandali lang po,” sabi niya. “Kailangan po nating tawagan ang ospital.”
Doon nagsimula ang gabing hindi ko kailanman malilimutan.
Dahil ang lalaking tatlong gabi nang pinaglalamayan ng aming pamilya ay hindi pala ang aming ama.
At nang malaman namin kung nasaan ang totoong katawan ni Papa, may isa pang katotohanang naghihintay sa akin.
Isang katotohanang mas masakit kaysa sa pagkawala niya.
Ako si Noel, apatnapu’t dalawang taong gulang, at labing-apat na taon akong nagtrabaho bilang welder sa Dubai.
Panganay ako sa apat na magkakapatid.
Maaga kaming naulila sa ina, kaya si Papa Ernesto ang mag-isang nagpalaki sa amin.
Simpleng karpintero lamang siya sa aming bayan sa Quezon.
Hindi malaki ang kinikita niya.
Pero kahit kailan, hindi niya kami hinayaang matulog nang gutom.
Naalala ko pa noong bata ako, tuwing umuulan at tumutulo ang bubong namin, siya mismo ang umaakyat para ayusin iyon.
Kahit gabi.
Kahit pagod galing trabaho.
“Pa, bukas na lang po,” lagi kong sinasabi.
Ngumingiti siya.
“Hindi puwede, anak. Baka mabasa kayo habang natutulog.”
Ganoon si Papa.
Hindi siya palasalita.
Hindi mahilig magsabi ng matatamis na salita.
Pero sa bawat kilos niya, ramdam namin ang pagmamahal.
Noong sampung taong gulang ako, nagkaroon ng aksidente sa bahay.
Nabasag ang malaking salamin ng lumang aparador habang sinusubukan kong ayusin iyon.
Muntik nang tumama sa aking mukha ang isang matulis na piraso.
Pero mabilis akong hinila ni Papa.
Siya ang nasugatan.
Malalim ang tama sa kanyang kaliwang hintuturo.
Sa ospital, kinailangang tanggalin ang bahagi ng daliri niya.
Umiyak ako nang makita ang benda.
“Papa, kasalanan ko po.”
Hinaplos niya ang ulo ko.
“Anak, daliri lang ito. Ang mahalaga, ligtas ka.”
Mula noon, kapag nakikita ko ang putol niyang daliri, naaalala ko ang pagmamahal na hindi niya kailangang sabihin.
Iyon ang dahilan kung bakit hindi ako maaaring magkamali sa pagkilala sa kanya.
Kahit ilang taon pa kaming magkahiwalay.
Noong dalawampu’t walong taong gulang ako, nakakuha ako ng trabaho sa Dubai.
Malaki ang sahod kumpara sa Pilipinas.
Kaya kahit masakit sa loob, iniwan ko ang aming bayan.
Bago ako umalis, niyakap ako ni Papa sa paliparan.
“Anak, huwag mong pabayaan ang sarili mo roon.”
Tumango ako.
“Kayo rin po, Pa. Magpapadala ako buwan-buwan.”
Hinawakan niya ang balikat ko.
“Hindi ko kailangan ng malaking pera. Basta umuwi ka paminsan-minsan.”
Ngumiti ako.
“Opo, Pa. Pangako.”
Pero ang pangakong iyon ang hindi ko natupad.
Sa loob ng labing-apat na taon, dalawang beses lamang akong nakauwi.
Laging may dahilan.
Mahal ang pamasahe.
May kontrata pa.
May overtime.
May kailangan akong bayaran.
Kapag tumatawag si Papa, madalas niyang itanong kung kailan ako uuwi.
“Anak, baka puwede kang magbakasyon sa Pasko.”
“Next year na lang po, Pa.”
“May paborito kang nilagang baka rito. Ipagluluto kita.”
“Sa susunod na lang po.”
At habang tumatagal, naging normal na lamang ang sagot kong iyon.
Sa susunod.
Next month.
Next year.
Hanggang isang araw, tumawag si Marites.
“Kuya, mahina na si Papa. Nasa ospital siya.”
Nabigla ako.
“Ano ang sakit niya?”
“May problema sa puso. Matagal na raw niyang iniinda, pero ayaw niyang magpatingin noong una.”
Agad akong nagpadala ng pera.
Sinabi kong ibili ng gamot at bayaran ang lahat ng kailangan.
Pero nang tumawag si Papa, hindi pera ang hiniling niya.
“Noel, anak…”
Mahina ang boses niya.
“Opo, Pa?”
“Uuwi ka ba?”
Napapikit ako.
“Papa, may tatlong buwan pa ang kontrata ko.”
Tahimik siya.
Pagkatapos ay mahina siyang tumawa.
“Sige, anak. Basta ingatan mo ang sarili mo.”
Iyon ang huling pagkakataong nakausap ko siya nang buhay.
Pagkalipas ng dalawang linggo, alas-tres ng madaling-araw sa Dubai, tumawag muli si Marites.
Umiiyak siya.
“Kuya… wala na si Papa.”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
Hindi ako nakapagsalita.
“Kuya, umuwi ka na.”
Kinabukasan, nagpaalam ako sa kompanya.
Bumili ako ng pinakamabilis na flight pauwi.
Habang nasa eroplano, paulit-ulit kong tinitingnan ang huling mensahe ni Papa.
“Anak, kapag nakauwi ka, may ipapakita ako sa iyo.”
Hindi ko alam kung ano iyon.
At hindi ko na rin naitanong.
Pagdating ko sa bahay, puno ng tao ang sala.
May mga puting bulaklak.
May kandila.
May mga kapitbahay na nagdarasal.
Sa gitna ng sala, nakalagay ang kabaong.
Niyakap ako ni Marites.
“Kuya, buti nakauwi ka.”
Pero hindi ako agad nagsalita.
Lumapit ako sa kabaong.
Nakasara ang takip.
“Bakit nakasara?” tanong ko.
Sinabi ni Marites na ipinayo raw ng punerarya na huwag munang buksan dahil sa kondisyon ng katawan.
Pero hindi ako pumayag.
“Gusto kong makita si Papa.”
Tinawag namin ang funeral director.
Dahan-dahang binuksan ang kabaong.
At doon ko nakita ang lalaking nakahiga.
Matanda.
Payat.
Maputi ang buhok.
Halos kahawig ni Papa.
Pero nang hawakan ko ang kanyang kaliwang kamay, napansin ko ang limang buong daliri.
Doon ako napasigaw.
“Hindi ito si Papa!”
Nagsimulang magkagulo.
Tumawag ang funeral director sa ospital.
Sinuri ang mga dokumento.
At makalipas ang halos isang oras, nakumpirma ang nakapangingilabot na pagkakamali.
Dalawang lalaking halos magkapareho ang pangalan ang pumanaw sa ospital sa magkalapit na araw.
Si Ernesto Reyes, ang aming ama.
At si Ernesto Ramos, isang matandang lalaking walang kaanak na agad na nakapunta sa ospital.
Nagkaroon ng pagkakamali sa pagkakakilanlan ng mga katawan nang ilipat ang mga ito mula sa morgue.
Ang bangkay na nasa harap namin ay si Ernesto Ramos.
Hindi ang aming ama.
Napaupo si Marites sa sahig.
“Diyos ko… Kuya, tatlong gabi naming ipinagdasal ang ibang tao.”
Pero hindi ko siya sinisi.
Pareho silang nabalot ng puting tela noong inilipat.
At ang mga dokumentong ibinigay sa pamilya namin ay tila kumpleto.
Kinabukasan, nagtungo kami sa ospital kasama ang kinatawan ng punerarya.
Matapos ang maingat na pagsusuri at pagkumpirma sa pagkakakilanlan, nakita rin namin si Papa.
Nakahiga siya sa isang malamig na silid.
Tahimik.
Wala nang paghinga.
Wala nang ngiting sasalubong sa akin.
Pero nang hawakan ko ang kanyang kaliwang kamay, nakita ko ang putol na hintuturo.
Ang daliring minsang nasugatan upang iligtas ako.
“Papa…”
Napahagulhol ako.
“Anak ninyo po talaga siya?” mahinang tanong ng empleyado.
Tumango ako.
“Opo. Kahit saan ninyo siya dalhin, makikilala ko siya sa kamay niyang iyan.”
Yumakap ako sa katawan niya.
“Pa, umuwi na po ako.”
Pero wala nang sumagot.
Matapos maayos ang pagkakamali, naiuwi rin namin ang katawan ni Papa para sa tamang burol.
Humingi ng paumanhin ang ospital at ang punerarya, at nangakong iimbestigahan ang nangyari.
Pero sa akin, may mas mahalagang bagay kaysa sa paghahanap ng may kasalanan.
Gusto kong malaman kung ano ang huling mga araw ni Papa.
Doon ako kinausap ni Aling Nena, ang kapitbahay naming matagal nang tumutulong sa kanya.
“Noel, may isang bagay akong kailangang ibigay sa iyo.”
Iniabot niya ang isang lumang kahong gawa sa kahoy.
Pamilyar iyon.
Kahon iyon ni Papa na dati niyang pinaglalagyan ng mga pako, turnilyo, at gamit sa pagkakarpintero.
“Bilin niya, ibigay ko raw sa iyo kapag nakauwi ka.”
Nanginginig kong binuksan ang kahon.
Sa loob, may mga lumang litrato.
Mga report card ko noong elementarya.
Mga medalya noong high school.
At mga resibo ng padala ko mula sa Dubai.
Lahat iyon ay maayos niyang itinago.
May mga papel ding nakatupi.
Mga liham na hindi niya kailanman ipinadala.
Binuksan ko ang una.
May petsang walong taon na ang nakalipas.
“Anak, malapit na ang Pasko. Nagluto ako ng nilaga dahil akala ko makakauwi ka. Pero sabi mo may trabaho ka pa. Ayos lang. Inilagay ko na lang sa freezer ang natira.”
Napaluha ako.
Binuksan ko ang kasunod.
“Anak, kaarawan mo ngayon. Hindi na kita tinawagan dahil baka abala ka. Nagdasal na lang ako na sana ligtas ka palagi.”
May isa pang sulat.
“Anak, bumili ako ng dalawang bagong plato. Sabi ko, kapag umuwi ka, sabay tayong kakain. Matagal na rin mula nang may kasama akong maghapunan.”
Hindi ko na napigilan ang pag-iyak.
Sa pinakailalim ng kahon, may isang maliit na sobre.
Nakasulat ang pangalan ko.
“Para kay Noel, kapag nakauwi na siya.”
Binuksan ko iyon.
At doon ko nabasa ang pinakamasakit na sulat na natanggap ko sa buong buhay ko.
“Anak, kung nababasa mo ito, baka hindi na tayo nagkita.”
Huminto ako.
“Alam kong mabuti kang anak. Hindi ka nagkulang sa pagpapadala ng pera. Dahil sa iyo, nakapagpagamot ako at hindi na nagutom ang mga kapatid mo.”
Tumulo ang luha ko sa papel.
“Pero may isang bagay akong hindi masabi sa iyo sa telepono.”
Huminga ako nang malalim.
“Anak, hindi ako natatakot na mamatay. Ang kinatatakutan ko lang ay baka hindi ko na marinig ang boses mo nang personal. Baka hindi ko na mahawakan ang kamay mo habang buhay pa ako.”
Napahawak ako sa dibdib.
“Hindi ko kailangan ng bagong bahay. Hindi ko kailangan ng mamahaling regalo. Gusto ko lang sana, kahit isang beses, sabay tayong kumain ng nilaga sa lumang mesa natin.”
Hindi ko na mabasa nang malinaw ang mga sumunod na salita.
Pero pinilit kong tapusin.
“Kung sakaling hindi ako umabot, huwag mong sisihin ang sarili mo. Ipinagmamalaki kita, anak. Simula noong una kang natutong maglakad hanggang sa araw na umalis ka papuntang Dubai, ipinagmalaki kita.”
May huling pangungusap.
“At kung may maiiwan man akong hiling, sana huwag mong hayaang dumating ang araw na mas kilala mo pa ang lugar na pinagtatrabahuhan mo kaysa sa tahanang naghihintay sa iyo.”
Doon ako tuluyang napaluhod.
Yumakap ako sa kahon.
“Papa, patawarin ninyo ako.”
Kinabukasan, bago ilibing si Papa, may isang bagay akong ginawa.
Nagpunta ako sa palengke.
Bumili ng baka, patatas, repolyo, at mga sangkap ng paborito naming nilaga.
Pag-uwi ko, ako mismo ang nagluto.
Inilapag ko ang dalawang bagong plato na nakita ko sa aparador.
Ang mga platong matagal palang inihanda ni Papa para sa aming muling pagsasalo.
Isa para sa akin.
Isa para sa kanya.
Naupo ako sa lumang mesa.
At sa tapat ko, inilagay ko ang paborito niyang larawan.
“Pa, nakauwi na po ako.”
Tahimik ang bahay.
Ang naririnig ko lamang ay ang mahinang pag-ikot ng electric fan.
Kinuha ko ang kutsara.
Pero bago ako makasubo, napahagulhol ako.
Dahil sa loob ng labing-apat na taon, nagtrabaho ako upang mabigyan si Papa ng mas magandang buhay.
Hindi ko namalayan na habang dumarami ang pera sa aking bank account, nababawasan naman ang mga araw na maaari ko pa siyang makasama.
At ngayon, nasa harap ko na ang pagkaing matagal naming pinangarap na pagsaluhan.
Pero wala nang taong uupo sa kabilang upuan.
Makalipas ang ilang araw, nailibing namin si Papa.
Hindi ko na agad binalikan ang trabaho ko sa Dubai.
Nagpasya muna akong manatili sa Pilipinas upang makasama ang mga kapatid ko at ayusin ang mga naiwan niyang gamit.
Isang hapon, habang nililinis ko ang lumang kuwarto niya, napansin ko ang isang maliit na kalendaryong nakasabit sa dingding.
May pulang bilog sa isang petsa.
Ang araw na sinabi kong posibleng makauwi ako.
Sa ilalim nito, may nakasulat.
“Darating si Noel. Huwag kalimutang magluto ng nilaga.”
Pero ang petsang iyon ay tatlong araw matapos siyang pumanaw.
Napaupo ako sa gilid ng kanyang kama.
At doon ko naunawaan kung bakit hanggang sa mga huling araw niya, paulit-ulit niyang itinatanong kung kailan ako uuwi.
Hindi dahil gusto niyang malaman kung magkano ang dala kong pera.
Hindi dahil may pasalubong siyang hinihintay.
Kundi dahil gusto niyang makita ang anak niyang matagal na niyang hindi nayayakap.
Ngayon, tuwing binibisita ko ang puntod ni Papa, lagi kong hinahawakan ang maliit na litrato naming dalawa.
Kuha iyon noong bata pa ako.
Nakasakay ako sa kanyang balikat.
Nakangiti siya habang hawak ako ng kanyang dalawang kamay.
Isang kamay na buo pa ang mga daliri.
At isang kamay na kalaunan ay masasaktan dahil sa pagliligtas sa akin.
Sa bawat pagtingin ko sa larawang iyon, naaalala ko ang katotohanang hindi ko na mababago.
Noong bata ako, handang masugatan si Papa para lamang hindi ako masaktan.
Pero noong tumanda siya, hindi ko man lang nagawang umuwi nang mas maaga upang hawakan ang kamay niyang unti-unti nang nanghihina.
At iyon ang pagsisisihang dadalhin ko habang buhay.
Dahil minsan, sa sobrang kagustuhan nating mabigyan ng magandang kinabukasan ang ating pamilya, nakakalimutan nating may mga taong hindi na naghihintay ng materyal na regalo.
Ang hinihintay lamang nila ay tayo.
Ang ating pag-uwi.
Ang ating yakap.
Ang ating presensya.
At ang pagkakataong makapagsabing, “Anak, salamat at nandito ka na.”
Hindi pala ang maling bangkay sa kabaong ang pinakamasakit na natuklasan ko sa pag-uwi.
Kundi ang katotohanang sa loob ng maraming taon, maling bagay ang akala kong pinakamahalagang maibibigay ko kay Papa.
Pera ang lagi kong ipinadala.
Pero oras ko pala ang matagal na niyang hinihintay.
At kahit gaano pa karami ang kitain ko sa ibang bansa, wala nang perang makabibili sa isang hapunang hindi namin kailanman napagsaluhan.
Kung nakaantig sa iyong puso ang kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya, lalo na sa mga OFW at mga anak na matagal nang malayo sa kanilang mga magulang. Maaaring may isang taong kailangang makabasa nito upang maalala na habang buhay pa ang ating mga magulang, mayroon pa tayong pagkakataong umuwi, yumakap, at ipadama kung gaano natin sila kamahal. Huwag nating hintaying ang susunod nating pag-uwi ay para na lamang sa kanilang libing.
MGA ARAL SA BUHAY
1. HINDI LAHAT NG KAILANGAN NG ATING MGA MAGULANG AY NABIBILI NG PERA. Mahalagang matulungan natin sila sa kanilang mga pangangailangan, ngunit hindi dapat kalimutan na kailangan din nila ng ating oras, presensya, at pagmamahal.
2. HUWAG IPAGPALIBAN NANG IPAGPALIBAN ANG PAG-UWI SA ATING PAMILYA. Nauunawaan natin ang hirap ng pagtatrabaho sa malayo, lalo na ang mga sakripisyo ng mga OFW. Ngunit hangga’t maaari, bigyan natin ng panahon ang mga taong naghihintay sa atin dahil hindi natin alam kung hanggang kailan sila makapaghihintay.
3. ANG MGA SAKRIPISYO NG ISANG MAGULANG AY HINDI DAPAT KALIMUTAN. Mula sa ating pagkabata hanggang sa ating pagtanda, marami silang tiniis para sa ating kinabukasan. Hindi man nila ito palaging sabihin, ang kanilang mga kilos ay patunay ng walang kondisyong pagmamahal.
4. HUWAG SUKATIN ANG TAGUMPAY SA DAMI NG NAIPONG PERA LAMANG. Ang tunay na tagumpay ay hindi lamang pagkakaroon ng magandang trabaho, malaking bahay, o maraming ari-arian. Kasama rin dito ang pagkakaroon ng makabuluhang panahon kasama ang mga taong mahalaga sa ating buhay.
5. PAHALAGAHAN ANG MGA SIMPLENG SANDALI KASAMA ANG PAMILYA. Ang isang simpleng hapunan, maikling pag-uusap, o mahigpit na yakap ay maaaring maging pinakamahalagang alaala ng isang tao. Hindi kailangang magastos ang isang sandali upang maging napakahalaga nito.
6. MATUTONG MAKINIG SA MGA HINDI DIREKTANG HINIHILING NG ATING MGA MAGULANG. Minsan, kapag sinasabi nilang “Kailan ka uuwi?” hindi lang nila gustong malaman ang petsa. Maaaring iyon ang paraan nila upang sabihing nangungulila sila at nais nilang makasama tayo.
7. WALANG PERANG MAKAPAGBABALIK SA PANAHONG LUMIPAS NA. Maaari tayong muling magtrabaho at mag-ipon, ngunit hindi na natin maibabalik ang mga pagkakataong lumipas. Kaya habang may panahon pa, iparamdam natin ang pagmamahal sa ating pamilya upang hindi pagsisisi ang ating maging pinakamabigat na pamana.
