“WALA KANG KARAPATANG TAWAGIN AKONG ANAK! INIWAN MO KAMI NOONG WALA KAMING MAKAIN! NGAYON, BABALIK KA NA PARANG WALANG NANGYARI?”
Iyan ang sigaw ng anak kong si Marissa habang nakatayo sa harap ko, nanginginig sa galit. Tatlumpu’t limang taong gulang na siya ngayon, may asawa at sariling mga anak. Pero sa mga mata niya, ako pa rin ang inang walang puso na iniwan siya noong pitong taong gulang pa lamang siya.
Hindi ako nakasagot. Nakatingin lang ako sa mukha niyang halos dalawampung taon kong pinangarap na mahawakan.
Sa likuran niya, nakatayo ang dati kong asawang si Ernesto. Matanda na rin siya, maputi na ang buhok at mabagal nang kumilos. Nang magtama ang mga mata namin, agad siyang umiwas.
“Sabihin mo nga sa kanya, Pa!” sigaw ni Marissa. “Sabihin mo kung paano mo kami binuhay nang mag-isa! Kung paano mo ako pinatulog na umiiyak dahil hinahanap ko siya!”
Hindi pa rin nagsalita si Ernesto.
Pero nang makita kong nanginginig ang kanyang kamay habang nakatingin sa lumang aparador, may kakaiba akong naramdaman.
Dahil sa loob ng aparador na iyon, may isang kahong matagal na niyang itinago.
At hindi ko alam na ang laman pala niyon ang magpapatunay na hindi ako kailanman tumigil sa pagiging ina.
Ako si Rosalia, animnapu’t apat na taong gulang.
Noong bata pa si Marissa, nakatira kami sa isang maliit na bahay sa Quezon Province. Mangingisda ang asawa kong si Ernesto. Ako naman ay naglalaba sa mga kapitbahay at paminsan-minsang nagtitinda ng kakanin sa palengke.
Mahirap ang buhay namin, pero masaya ako noon.
Tuwing gabi, natutulog si Marissa sa pagitan naming mag-asawa. Mahilig siyang humawak sa buhok ko habang kinukuwentuhan ko siya bago matulog.
“Ma, paglaki ko, bibilhan kita ng malaking bahay,” sabi niya minsan.
Tumawa ako at hinalikan ang noo niya.
“Hindi kailangan ng malaking bahay, anak. Basta magkakasama tayo.”
Pero dumating ang panahong halos wala na kaming maipakain sa kanya.
Nasira ang bangka ni Ernesto. Lumaki ang utang namin sa tindahan. At nang magkasakit si Marissa at kailangang maospital, napilitan akong isanla ang natitira kong alahas.
Isang araw, may kapitbahay na nag-alok ng trabaho sa Hong Kong bilang domestic helper.
Malaki ang sahod kumpara sa kinikita ko sa paglalaba.
Noong una, ayaw ni Ernesto.
“Paano kami ng anak mo?” tanong niya.
“Tatlong taon lang,” sagot ko. “Mag-iipon ako. Makakabili tayo ng bangka. Makakapag-aral nang maayos si Marissa.”
Nag-away kami nang ilang gabi.
Pero sa huli, pumayag siya.
Ang hindi ko malilimutan ay ang araw ng pag-alis ko.
Nakatayo si Marissa sa terminal, yakap ang isang lumang stuffed toy.
“Ma, sasama po ako.”
Napaluha ako.
“Hindi puwede, anak. Pero susulatan kita palagi.”
“Promise po?”
“Promise.”
Hinalikan ko siya at sumakay sa bus.
Habang umaandar iyon, nakita kong tumatakbo siya sa likuran, umiiyak at sumisigaw.
“Mama! Huwag ka nang umalis!”
Iyon ang huling pagkakataong narinig kong tinawag niya akong Mama nang buong pagmamahal.
Pagdating ko sa Hong Kong, hindi naging madali ang buhay.
Alas-singko pa lang ng madaling-araw, gising na ako. Naglilinis, nagluluto, naglalaba, at nag-aalaga ng dalawang bata hanggang gabi.
May mga pagkakataong umiiyak ako habang namamalantsa dahil naaalala ko si Marissa.
Tuwing ikinukuwento ng mga alaga kong bata ang nangyari sa kanilang paaralan, naiisip ko kung kumusta na ang sarili kong anak.
Buwan-buwan akong nagpapadala ng pera.
At halos linggo-linggo akong sumusulat.
“Anak, kumain ka palagi sa tamang oras.”
“Anak, huwag mong pababayaan ang pag-aaral mo.”
“Anak, mahal na mahal ka ni Mama.”
Kasama sa mga sulat ang maliliit na litrato ko at perang ipinambibili ko sana ng sarili kong damit.
Pero kakaiba ang nangyayari.
Sa tuwing tumatawag ako sa bahay ng kapitbahay namin, laging sinasabi ni Ernesto na nasa eskuwelahan si Marissa.
Minsan, tulog daw.
Minsan, ayaw raw makipag-usap.
“Galit siya sa iyo, Rosa,” sabi niya isang gabi. “Akala niya pinabayaan mo siya.”
Umiyak ako buong gabi.
Pero nagpatuloy ako sa pagpapadala ng sulat.
Nang matapos ang kontrata ko makalipas ang tatlong taon, umuwi ako nang walang pasabi.
May dala akong bagong sapatos, damit, at isang manikang matagal nang hinihiling ni Marissa.
Pagdating ko sa bahay, labing-isang taong gulang na siya.
Tumangkad na.
Hindi ko halos nakilala.
“Anak!” sigaw ko habang papalapit.
Pero umatras siya.
“Hindi ikaw ang Mama ko!”
Parang may kutsilyong tumarak sa dibdib ko.
Lumapit si Ernesto at hinawakan ang balikat niya.
“Sinabi ko na sa iyo, Rosa. Ayaw ka niyang makita.”
Sinubukan kong magpaliwanag.
Pero tumakbo si Marissa papasok ng bahay.
Hindi ako pinapasok ni Ernesto.
“Hayaan mo muna siyang lumaki,” sabi niya. “Huwag mo nang guluhin ang buhay namin.”
Nakiusap ako.
Lumuhod pa ako sa harap ng pintuan.
Pero walang nangyari.
Nang maglaon, nalaman kong sinabi pala ni Ernesto sa anak namin na iniwan ko sila dahil may iba na akong lalaking minamahal sa Hong Kong.
Hindi iyon totoo.
Wala akong ibang lalaki.
Wala akong ibang pamilya.
Sila lang ang dahilan kung bakit ako nagtiis sa ibang bansa.
Pero hindi ako pinakinggan ni Marissa.
Makalipas ang ilang buwan, bumalik ako sa Hong Kong. Hindi dahil ayaw kong manatili, kundi dahil wala na akong trabaho sa Pilipinas at kailangan kong bayaran ang mga utang na naiwan namin.
Nagpatuloy akong sumulat.
Kahit walang sumasagot.
Tuwing kaarawan niya, may sulat.
Tuwing Pasko, may sulat.
Noong nalaman kong nagtapos siya ng high school, nagpadala ako ng relo at liham.
“Anak, ipinagmamalaki kita. Sana naroon ako para mayakap ka.”
Hindi ko alam kung natanggap niya iyon.
Nang magkasakit ako at tuluyang umuwi sa Pilipinas, sinubukan ko siyang hanapin.
Pero lumipat na raw sila ng tirahan.
Lumipas ang maraming taon bago kami muling nagkita.
At ngayon, heto ako sa lumang bahay matapos akong tawagan ng dati naming kapitbahay na si Aling Pilar. Mahina na raw si Ernesto, at naroon si Marissa para alagaan siya.
Akala ko, sa wakas, may pagkakataon na akong magpaliwanag.
Pero galit pa rin ang sinalubong sa akin.
“Hindi mo alam ang pinagdaanan namin!” sigaw ni Marissa.
“Alam ko, anak. Pero sana pakinggan mo rin ako.”
“Anong pakikinggan ko? Na mas mahalaga sa iyo ang pera kaysa sa amin?”
Hindi ko na napigilan ang pag-iyak.
“Hindi kita iniwan dahil ayaw ko sa iyo. Umalis ako dahil gusto kong mabigyan ka ng magandang buhay.”
Tumawa siya nang mapait.
“Ang galing mong gumawa ng dahilan, Ma.”
Doon biglang nagsalita si Ernesto.
“Marissa, tama na.”
Napalingon kaming dalawa.
Maputla ang mukha niya.
“May kailangan kang makita.”
Dahan-dahan siyang lumapit sa lumang aparador.
Binuksan niya ang pinakailalim na drawer at inilabas ang isang kahong karton na nakatali ng lubid.
Makapal ang alikabok.
Nang ilapag niya iyon sa mesa, nakita ko ang pamilyar na sulat-kamay sa mga sobre.
Akin.
Mga liham ko.
Dose-dosena.
Lahat nakapangalan kay Marissa.
Nanginginig na kinuha ng anak ko ang unang sobre.
Binuksan niya iyon.
“Anak, pitong taon ka na ngayon. Sana masaya ang birthday mo. Pasensya ka na kung wala ako para kantahan ka. Pinadalhan kita ng pera para sa cake. Mahal na mahal kita.”
Napahinto si Marissa.
Kinuha niya ang pangalawa.
“Anak, sabi ni Papa mo, mataas ang grades mo. Gusto kong malaman mong proud na proud ako sa iyo.”
Sumunod ang ikatlo.
At ikaapat.
Hanggang sa hindi na niya mapigilan ang pagluha.
“Pa…” mahina niyang tawag. “Bakit nandito lahat ng ito?”
Hindi sumagot si Ernesto.
“Bakit hindi mo ibinigay sa akin?”
Umupo ang matanda at tinakpan ang mukha.
“Dahil natakot akong mawala ka rin sa akin.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ernesto…”
Umiiyak niyang ipinagpatuloy ang pagtatapat.
“Noong umalis ang Mama mo, galit na galit ako. Pakiramdam ko mas pinili niya ang trabaho kaysa sa amin. Nang magsimula kang magtanong kung kailan siya uuwi, sinabi kong hindi na siya babalik.”
“Pero bumalik siya, Pa!” sigaw ni Marissa.
Tumango si Ernesto.
“Alam ko.”
“Kung alam mo, bakit mo ako pinaniwalang ayaw niya sa akin?”
Doon tuluyang napahagulgol ang dating asawa ko.
“Dahil natatakot akong kapag nalaman mong mahal ka pa rin niya, sasama ka sa kanya. Natakot akong maiwan nang mag-isa.”
Napahawak si Marissa sa dibdib niya.
“Buong buhay kong kinamuhian si Mama dahil sa kasinungalingan mo?”
Walang maisagot si Ernesto.
Pero may isa pang sobre sa pinakailalim ng kahon.
Hindi iyon sulat ko.
Maliit ang sulat-kamay.
May guhit ng bulaklak sa gilid.
Nakasulat sa harap:
“PARA KAY MAMA ROSA.”
Kinuha iyon ni Marissa.
Biglang nagbago ang mukha niya.
“Akin ito…”
Dahan-dahan niyang binasa.
“Dear Mama, sabi po ni Papa hindi ka na babalik. Pero hindi po ako naniniwala. Nandito pa rin po ang tsinelas mo sa ilalim ng kama. Hindi ko po ginagalaw para kapag umuwi ka, may masusuot ka pa rin.”
Hindi ko na napigilang mapahagulgol.
Nagpatuloy siya.
“Ma, may recognition po kami sa Friday. Second honor po ako. Sabi ni teacher, puwedeng umakyat sa stage kasama ang magulang. Kung hindi ka po makakauwi, okay lang. Pero kung puwede, kahit saglit lang po. Miss na miss na kita.”
Bumagsak ang sulat mula sa kamay niya.
Tumingin siya kay Ernesto.
“Pa… bakit hindi mo ipinadala?”
Napayuko ang matanda.
“Pasensya na, anak.”
Lumapit si Marissa sa akin.
Hindi na siya galit.
Parang biglang bumalik ang batang pitong taong gulang na matagal kong hinanap.
“Ma…”
Hindi ako nakapagsalita.
“Hinintay pala kita.”
Tumango ako habang umiiyak.
“At hinanap din kita, anak.”
Lumuhod siya sa harap ko at niyakap ang aking baywang.
“Patawarin mo ako, Ma. Ang sama-sama ng mga sinabi ko sa iyo.”
Hinaplos ko ang buhok niya.
“Wala kang kasalanan, anak. Pareho lang tayong nilayo sa isa’t isa.”
Hindi ko alam kung gaano kami katagal na magkayakap.
Pero sa gitna ng pag-iyak naming dalawa, narinig naming muling nagsalita si Ernesto.
“Rosa, may isa pa akong hindi nasasabi.”
Huminga siya nang malalim.
“Noong recognition day ni Marissa… dumating ka.”
Napatigil ako.
Naalala ko ang araw na iyon.
Nasa labas ako ng paaralan, hawak ang isang maliit na bouquet ng bulaklak.
Sinabi sa akin ni Ernesto na wala roon si Marissa dahil may sakit.
Pinauwi niya ako.
“Sinadya kong sabihin iyon,” umiiyak niyang pag-amin. “Nakita kitang naghihintay. Pero hindi kita pinapasok.”
Napahawak si Marissa sa kanyang bibig.
“Pa… buong araw akong naghintay sa gate.”
Parang tumigil ang mundo.
Nandoon pala kami pareho.
Ako, sa labas ng paaralan.
Siya, sa loob.
Parehong naghihintay.
Parehong umiiyak.
At iisang tao lang ang humadlang sa amin.
Hindi ko alam kung paano patatawarin si Ernesto sa lahat ng panahong ninakaw niya sa amin.
Hindi rin alam ni Marissa.
Nang araw na iyon, hindi namin siya niyakap at sinabing ayos na ang lahat. Masyadong malalim ang sugat para gumaling sa isang paghingi ng tawad.
Pero umuwi akong kasama ang anak ko.
Sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, magkahawak ang mga kamay namin habang naglalakad.
Kinabukasan, dinala niya ako sa kanyang bahay.
Ipinakilala niya ako sa dalawa niyang anak.
“Mga anak,” umiiyak niyang sabi, “ito ang Lola Rosa ninyo.”
Nang marinig kong tinawag nila akong Lola, hindi ko alam kung matatawa ako o iiyak.
Dahil sa wakas, mayroon na akong pamilyang matatawag na akin.
Pero nang gabing iyon, habang natutulog ang lahat, inilabas ko ang lumang sulat ni Marissa.
Binasa kong muli ang huling pangungusap.
“Ma, kung hindi ka po makapunta sa recognition ko, huwag kang mag-alala. Itatabi ko po ang medal ko para ikaw ang magsabit sa akin kapag umuwi ka.”
Tinanong ko si Marissa kung nasaan ang medalya.
Tumahimik siya.
Pagkatapos ay pumasok sa kanyang kuwarto at bumalik na may dalang maliit na kahon.
Binuksan niya iyon.
Nandoon ang isang lumang medalya.
Kupas na ang laso.
May kalawang na ang gilid.
“Hindi ko itinapon, Ma,” bulong niya. “Kahit galit ako sa iyo, hindi ko alam kung bakit itinago ko pa rin.”
Hinawakan ko ang medalya.
Dahan-dahan niya akong niyakap.
“Ma, puwede bang ikaw na ang magsabit?”
Nanginginig kong isinabit sa kanyang leeg ang medalya.
Tatlumpu’t limang taong gulang na ang anak ko.
May sarili nang pamilya.
Pero habang nakayuko siya sa harap ko, pakiramdam ko ay muli kong kaharap ang batang labing-isang taong gulang na dapat sana’y niyakap ko noon.
“Congratulations, anak,” bulong ko.
“Proud na proud ako sa iyo.”
Doon kami muling napaiyak.
Dahil may mga bagay na puwedeng ibalik.
Mga sulat.
Mga litrato.
Mga alaala.
Pero ang dalawampu’t apat na taong nawala sa amin ay hindi na kailanman maibabalik.
Hindi ko na nakita ang una niyang regla, ang unang heartbreak, ang araw na nagtapos siya ng kolehiyo, at ang araw na ikinasal siya.
Hindi niya ako nakasama sa mga gabing natatakot siya at naghahanap ng yakap ng ina.
At kahit gaano kami kahigpit na magyakap ngayon, hindi na namin maibabalik ang batang naghihintay sa gate ng paaralan at ang inang nakatayo lamang sa labas.
Hanggang ngayon, iniingatan ko ang lumang liham na iyon.
Dahil iyon ang pinakamasakit na paalala na minsan, hindi dahil sa kawalan ng pagmamahal kaya nagkakalayo ang dalawang tao.
Kundi dahil may mga kasinungalingang kayang magnakaw ng buong buhay na dapat sana’y magkasama sila.
At ang pinakamalungkot?
Sa bawat taon na inakala ng anak kong hindi ko siya mahal, iyon din ang mga taong gabi-gabi akong umiiyak dahil akala ko, hindi na niya ako kailangan.
MGA ARAL SA BUHAY
1. HUWAG AGAD HUSGAHAN ANG ISANG MAGULANG NANG HINDI ALAM ANG BUONG KATOTOHANAN. May mga sakripisyong hindi nakikita, mga luhang hindi naririnig, at mga pagmamahal na hindi naipapahayag dahil sa mga pagkakataong ipinagkait sa kanila.
2. ANG KASINUNGALINGAN AY KAYANG SUMIRA NG BUONG PAMILYA. Minsan, ang isang maling kuwento ay nagiging dahilan upang ang dalawang taong nagmamahalan ay magkalayo nang maraming taon. Ang katotohanan, gaano man kasakit, ay mas mahalaga kaysa sa katahimikang nakabatay sa panlilinlang.
3. HUWAG GAMITIN ANG ANAK BILANG SANDATA SA AWAY NG MAG-ASAWA. Ang mga bata ay hindi dapat gawing kasangkapan sa paghihiganti, pagseselos, o pansariling takot. Karapatan nilang malaman ang katotohanan at maramdaman ang pagmamahal ng kanilang mga magulang.
4. HINDI LAHAT NG PAG-ALIS AY NANGANGAHULUGANG PANG-IIWAN. Maraming magulang ang napipilitang lumayo upang mabigyan ng magandang kinabukasan ang kanilang mga anak. Hindi nasusukat ang pagmamahal sa distansya, kundi sa tunay na layunin at sakripisyong ginagawa para sa pamilya.
5. MAY MGA PAGKAKATAONG KAPAG LUMIPAS AY HINDI NA MAIBABALIK. Maaaring magkabati ang mga taong nagkalayo, ngunit hindi na maibabalik ang mga kaarawan, graduation, yakap, at simpleng sandaling nawala. Kaya hangga’t may pagkakataon, piliin ang katotohanan, pagpapatawad, at pagmamahalan.
6. ANG TUNAY NA PAGPAPATAWAD AY HINDI NANGANGAHULUGANG KAILANGANG KALIMUTAN ANG NANGYARI. May mga sugat na nangangailangan ng panahon upang maghilom. Ang mahalaga ay ang pag-amin sa pagkakamali, pananagutan, at ang pagsisikap na hindi na ito maulit.
Kung naantig ang iyong puso sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang anak na matagal nang nagtatanim ng galit sa kanyang magulang, o isang magulang na tahimik na naghihintay ng pagkakataong maipaliwanag ang kanyang panig.
Ikaw, kung ikaw si Marissa, mapapatawad mo ba ang iyong ama matapos malaman na siya ang dahilan kung bakit nawala ang napakaraming taon ninyo ng iyong ina? Ibahagi ang iyong saloobin sa comments.
