“Hindi mo na kailangang magkunwaring nasasaktan nang sobra. Alam naman nating lahat kung sino talaga ang paboritong anak ni Mama.”
Iyon ang sinabi ng ate kong si Lourdes habang nagliligpit kami ng mga gamit ni Mama tatlong araw matapos ang libing.
Tahimik akong napatingin sa kanya.
Nasa lumang kuwarto kami ni Mama. Nandoon pa rin ang kupas niyang aparador, ang rosaryong nakasabit sa ulunan ng kama, at ang maliit na bentilador na maingay kapag umiikot.
“Simula bata tayo, ako naman talaga ang paborito niya,” dagdag ni Ate. “Kahit tanungin mo pa sina Kuya.”
Hindi ako sumagot.
Sa totoo lang, hindi naman siya nagsisinungaling.
Siya ang laging may bagong damit kapag may okasyon.
Siya ang unang pinag-aral sa magandang paaralan.
Kapag may isang pirasong manok na natitira sa hapag, madalas ay para sa kanya.
Kapag may problema siya, si Mama ang unang tumatakbo.
Ako?
Ako ang laging sinasabihan ng—
“Pagbigyan mo na ang Ate mo.”
“Maiintindihan mo naman.”
“Ikaw muna ang magtiis.”
Kaya matagal ko nang tinanggap na hindi ako ang paborito.
Pero may isang bagay na hindi maintindihan ng lahat.
Sa huling dalawang taon ng buhay ni Mama, tuwing gabi bago siya matulog, iisa raw ang pangalan na palagi niyang hinahanap.
Hindi si Ate Lourdes.
Hindi sina Kuya Ramon o Kuya Ernesto.
Ako.
“Nasaan si Elena?”
Iyon daw ang paulit-ulit niyang tanong.
At nang makita namin ang huling diary na itinago niya sa aparador, saka namin nalaman kung bakit.
Ako si Elena, bunso sa apat na magkakapatid.
Lumaki kami sa isang maliit na bahay sa probinsya.
Hindi mayaman ang pamilya namin.
Si Papa ay construction worker.
Si Mama naman ay naglalako ng kakanin at kung minsan ay naglalaba para sa mga kapitbahay.
Pero kahit mahirap kami, kitang-kita naming magkakapatid kung sino ang pinakamalapit sa puso ni Mama.
Si Ate Lourdes.
Matalino siya.
Maganda.
Palabati.
Kapag may bisita, lagi siyang ipinagmamalaki ni Mama.
“Honor student ’yan.”
“Magaling kumanta.”
“Balang araw, magiging professional ’yan.”
Kapag ako naman ang tinatanong—
“Si Elena?”
Ngumingiti si Mama.
“Mabait ’yan. Maasahan.”
Noong bata ako, proud ako sa salitang iyon.
Maasahan.
Hindi ko alam na habang tumatanda ako, magiging mabigat pala ang kahulugan nito.
Nang mamatay si Papa sa aksidente sa trabaho, labingpitong taong gulang ako.
College na si Ate.
Si Kuya Ramon ay naghahanap pa lang ng trabaho.
Si Kuya Ernesto naman ay nasa high school.
Ako sana ang susunod na magko-college.
Isang gabi, narinig kong umiiyak si Mama sa kusina.
“Hindi ko alam kung paano ko mababayaran ang tuition ni Lourdes.”
Tahimik akong lumapit.
“Ma.”
Pinunasan niya ang luha niya.
“Wala iyon.”
“Magtrabaho muna ako.”
Bigla siyang napatingin sa akin.
“Ano?”
“Pwede naman akong mag-college next year.”
“Elena…”
“Sayang kapag huminto si Ate. Graduating na siya sa susunod na taon.”
Hindi agad sumagot si Mama.
Kinabukasan, nag-apply ako bilang saleslady.
Hindi na ako nakapag-college.
Ang isang taong paghinto ay naging dalawa.
Pagkatapos ay lima.
Hanggang hindi na ako nakabalik.
Nakapagtapos si Ate.
Nagkaroon ng trabaho.
Nag-asawa.
Lumipat sa Maynila.
Si Kuya Ramon naman ay nakapagtrabaho sa ibang probinsya.
Si Ernesto ay nag-abroad.
Ako ang naiwan kay Mama.
Hindi dahil ako ang paborito.
Kundi dahil ako ang “maasahan.”
Nagtrabaho ako sa grocery sa bayan.
Kapag may maintenance medicine si Mama, ako ang bumibili.
Kapag may kailangang bayaran sa bahay, naghahati kami.
Kapag umuuwi ang mga kapatid ko, masaya si Mama.
Lalo na kapag si Ate Lourdes ang dumarating.
“Anak! Umuwi ka!”
Parang nawawala ang sakit ng katawan niya kapag nakita niya si Ate.
Napapangiti lang ako.
Minsan, napansin iyon ng kapitbahay namin.
“Hindi ka ba nagseselos, Elena? Ikaw ang kasama araw-araw pero parang si Lourdes pa rin ang pinakamasaya siyang makita.”
Tumawa ako.
“Matagal ko nang alam kung sino ang paborito.”
Pero may mga gabing masakit din.
Kapag kami lang ni Mama, madalas tahimik siya.
Kapag tinatanong ko kung anong gusto niyang kainin, sagot niya—
“Kahit ano.”
Kapag si Ate ang tumatawag, bigla siyang sisigla.
Isang oras silang nagkukuwentuhan.
Hindi ko siya sinisi.
Siguro ganoon talaga.
May anak na mas malambing.
May anak na mas malapit sa puso.
At may anak na nandiyan lang kapag kailangan.
Lumipas ang mga taon.
Nagsimulang humina si Mama.
Nagkaroon siya ng diabetes.
Sumakit ang tuhod.
Unti-unting humina rin ang memorya niya.
May mga araw na nakakalimutan niyang nakainom na siya ng gamot.
May mga gabing nagigising siya at hinahanap si Papa.
Ako ang kasama niya.
“Ma, wala na si Papa.”
Tumitingin siya sa akin.
Pagkatapos ay napapaluha.
“Ah, oo nga pala.”
Kapag kailangan ko namang pumasok sa trabaho, may kapitbahay kaming tumitingin sa kanya.
Doon nagsimula ang kakaibang ugali niya.
Tuwing gabi, bago matulog, lagi raw niyang tinatanong—
“Nasaan si Elena?”
Kapag nasa kusina ako, sisigaw siya.
“Elena!”
“O, Ma?”
“Diyan ka lang?”
“Oo.”
“Sige.”
Akala ko natatakot lamang siyang mag-isa.
Pero kahit nandiyan sina Ate at mga kuya ko, ako pa rin ang hinahanap niya.
Isang Pasko, kumpleto kaming lahat.
Nasa sala sila, nagtatawanan.
Ako ay naghuhugas ng pinggan nang marinig kong sumigaw si Mama mula sa kuwarto.
“Elena!”
Pumasok ako.
“Nandito ako, Ma.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Bago ako matulog, gusto kitang makita.”
Natawa si Ate nang marinig iyon.
“Grabe, Ma. Si Elena na yata ang bago mong favorite.”
Tumawa rin ang lahat.
Pati ako.
Pero hindi tumawa si Mama.
Tinitigan niya lamang ako.
Parang may gustong sabihin.
“Ma?”
Umiling siya.
“Wala.”
Ilang buwan pagkatapos noon, naospital siya.
Nagkaroon siya ng pneumonia.
Tinawagan ko ang mga kapatid ko.
Dumating si Ate kinabukasan.
Sina Kuya naman, makalipas ang dalawang araw.
Sa huling gabi ni Mama, mahina na siya.
Nakatayo kaming lahat sa paligid ng kama.
Bigla niyang iminulat ang mata.
“Elena…”
Lumapit ako.
“Nandito ako, Ma.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
Mahina ang boses niya.
“Anak…”
“Ano iyon?”
May tumulo sa gilid ng mata niya.
“Patawad.”
Hindi ko naitanong kung bakit.
Ilang oras pagkatapos noon, wala na si Mama.
Pagkatapos ng libing, nagsimula kaming maglinis ng kuwarto niya.
Doon muling ipinagmalaki ni Ate na siya ang paboritong anak.
Hindi ko pinatulan.
Hanggang makita ni Kuya Ramon ang isang lumang notebook sa ilalim ng mga damit ni Mama.
“Diary yata ito.”
Napalingon kaming lahat.
Kupas na ang cover.
May petsa ang bawat pahina.
Si Ate ang unang nagbukas.
Noong una, ordinaryong bagay lang ang nakasulat.
Mga gastusin.
Gamot.
Mga pangalan namin.
Hanggang makarating kami sa isang entry halos sampung taon na ang nakalipas.
Binasa ni Ate.
“Ngayong araw, nakita ko ulit si Elena na umuwi mula trabaho na basang-basa sa ulan. Hindi ko alam kung paano ko siya haharapin.”
Natahimik kami.
Nagpatuloy siya.
“Siya sana ang anak kong gustong maging teacher. Siya ang laging may pinakamataas na grades noong elementary. Pero nang mamatay ang Papa nila, hinayaan kong siya ang unang magsakripisyo.”
Napahawak ako sa mesa.
Hindi ko alam na naalala pa iyon ni Mama.
May kasunod pang entry.
“Laging sinasabi ng mga tao na si Lourdes ang paborito ko. Siguro kasalanan ko rin kung bakit iyon ang nakita ng mga anak ko. Lagi kong ipinagmamalaki si Lourdes dahil magaling siya. Pero kay Elena ko ipinasa ang mga problemang hindi dapat pasan ng isang batang labingpitong taong gulang.”
Unti-unting bumaba ang notebook sa kamay ni Ate.
“Ako…” bulong niya.
Hindi siya makapagpatuloy.
Kinuha ko ang diary.
May isa pang pahina.
“Bawat tagumpay ng mga anak ko, may bahagi si Elena. Ang graduation ni Lourdes, may sahod ni Elena. Ang pag-aaral ni Ernesto, may overtime ni Elena. Ang gamot ko, may pagod ni Elena.”
Hindi ko na makita nang maayos ang sulat dahil sa luha.
Pero may huling entry ilang linggo bago maospital si Mama.
“Lumalabo na ang isip ko. Natatakot akong isang gabi ay matulog ako at hindi na magising. Kaya bago ako pumikit, hinahanap ko si Elena.”
Huminto ako.
Tahimik ang buong kuwarto.
Nagpatuloy ako.
“Hindi dahil siya ang paborito kong anak.”
Napasinghap si Ate.
“Kundi dahil siya ang anak na pinakamarami kong utang na salita.”
Nanginginig na ang kamay ko.
“Gusto kong masabi sa kanya bago ako mawala na patawad. Patawad dahil lagi kong sinabi sa kanyang siya ang umintindi. Patawad dahil kapag may kailangang magsakripisyo, siya ang pinili ko. At patawad dahil hindi ko nasabi nang sapat na ipinagmamalaki ko rin siya.”
Napahagulhol ako.
May huling pangungusap.
“Kung isang gabi ay hindi ko na kayang magsalita, sana maalala ni Elena na kaya ko siya hinahanap bago matulog ay dahil ayokong matapos ang araw nang hindi ko nakikita ang anak na pinakamatagal na nanatili sa tabi ko.”
Tahimik na lumapit si Ate Lourdes.
Hindi na siya ang babaeng kanina lamang ay ipinagmamalaking siya ang paborito.
Umiiyak siya.
“Elena…”
Hindi ako makatingin sa kanya.
“Hindi ko alam.”
Umiling ako.
“Hindi mo kasalanan, Ate.”
“Pero habang ako ang ipinagmamalaki ni Mama, ikaw pala ang—”
Hindi niya natapos.
Niyakap niya ako.
Sumunod ang mga kuya ko.
Sa lumang kuwartong iyon, unang pagkakataon naming naintindihan na hindi pala laging nakikita sa regalo, papuri o pabor kung gaano kamahal ng isang magulang ang anak.
May mga pagmamahal na maingay.
May mga pagmamahal na halata.
At may pagmamahal na natatabunan ng pagsisisi dahil huli nang natutong sabihin.
Iningatan ko ang diary ni Mama.
At hanggang ngayon, kapag naiisip ko ang mga gabing tinatawag niya ang pangalan ko, hindi ko na iniisip na dahil lang kailangan niya akong tulungan siyang bumangon o bigyan ng gamot.
Hinahanap niya pala ako dahil bawat gabi ay natatakot siyang baka iyon na ang huling pagkakataon niyang makita ako.
At ngayon ko lang naunawaan ang “patawad” na huli niyang sinabi.
Hindi ako ang paboritong anak.
Pero hindi ko na kailangang maging iyon.
Dahil minsan, mas mahalaga kaysa malaman kung sino ang paborito ang malaman na nakita pala ng isang ina ang bawat sakripisyong akala mong walang nakapansin.
At kahit huli na niyang naisulat, sapat na iyon para marinig ko ang mga salitang matagal kong hinihintay—
“Anak, ipinagmamalaki rin kita.”
MGA ARAL SA BUHAY
1. Huwag sukatin ang pagmamahal ng magulang sa dami ng regalong natanggap o sa kung sino ang madalas purihin. May mga damdaming hindi nila kayang ipakita nang pantay, pero hindi ibig sabihin na walang pagmamahal.
2. Ang anak na laging sinasabihang “ikaw na ang umintindi” ay maaari ring mapagod at masaktan. Ang pagiging maasahan ay hindi nangangahulugang wala na siyang sariling pangarap at damdamin.
3. Huwag hintaying huli na bago magpasalamat at humingi ng tawad. Ang mga salitang hindi natin nasasabi ngayon ay maaaring maging pinakamabigat nating pagsisisi balang araw.
4. Sa bawat tagumpay ng pamilya, maaaring may isang taong tahimik na nagsakripisyo sa likod nito. Huwag kalimutang kilalanin ang mga taong hindi humihingi ng papuri ngunit laging naroon kapag kailangan.
5. Hindi kailangang makipagkompetensya sa mga kapatid para sa pagmamahal ng magulang. Bawat anak ay may sariling kuwento, sariling sakripisyo at sariling lugar sa puso ng pamilya.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi ang post sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang anak na matagal nang iniisip na hindi siya nakita o pinahalagahan, o may isang magulang na kailangang maalalang habang may panahon pa, sabihin natin ang “salamat,” “patawad,” at “ipinagmamalaki kita” bago maging alaala na lamang ang pagkakataong sabihin iyon.
