“Nasaan si Papa?”
Iyon ang unang tanong ko pagkababa ko ng bag sa sala.
Walang sumagot.
Nakatayo si Ate Liza sa may kusina, namumutla. Si Kuya Dennis naman ay nakaupo sa lumang sofa, nakayuko at hindi makatingin sa akin.
Galing akong Japan.
Tatlong taon akong hindi nakauwi.
At sa loob ng huling walong buwan, halos kalahati ng sahod ko ang ipinapadala ko para sa pagpapagamot ni Papa.
Dialysis daw.
Gamot sa puso.
Laboratory.
Pamasahe sa ospital.
Minsan, madaling-araw pa lang ay may message na si Ate.
“Mae, kailangan ni Papa ng ₱18,000. May procedure daw bukas.”
Nagpapadala ako agad.
Hindi ako nagtatanong.
Dahil para kay Papa iyon.
Pero ngayong nakatayo ako sa sala ng bahay namin, may kung anong kakaiba.
Wala ang wheelchair ni Papa.
Wala ang medicine box sa ibabaw ng mesa.
At ang framed picture niya sa sulok ay may itim na laso.
Parang biglang huminto ang mundo.
Dahan-dahan akong lumapit.
“Ate…”
Hindi pa rin siya makatingin.
“Ano ’yang nasa picture ni Papa?”
Nanginginig ang labi niya.
Si Kuya Dennis ang sumagot.
“Mae…”
Tumayo siya.
“Pasensya na.”
“Nasaan si Papa?”
Walang nagsalita.
Sumigaw ako.
“NASAAAN SI PAPA?”
Umiyak si Ate.
“Atatlong buwan na siyang patay.”
Hindi ko alam kung paano ako napaupo.
Parang nawala ang lakas ng mga tuhod ko.
Tatlong buwan.
Tatlong buwan nang patay si Papa.
Pero noong nakaraang linggo lang, nagpadala ako ng ₱25,000 dahil kailangan daw niyang ma-confine.
Dalawang linggo bago iyon, ₱12,000 para raw sa gamot.
Noong nakaraang buwan, ₱30,000 para sa dialysis at laboratory.
Nanginginig ang mga kamay ko habang inilalabas ko ang cellphone ko.
Binuksan ko ang messages namin ni Ate.
“Mahina si Papa.”
“Kailangan ng dagdag.”
“Wala na kaming cash.”
“Puwede bang magpadala ka?”
Lahat ng iyon…
Pagkatapos mamatay ni Papa.
Ako si Maricel.
Tatlumpu’t siyam na taong gulang.
Labing-isang taon na akong nagtatrabaho sa Japan bilang caregiver.
Hindi madali ang buhay ko roon.
Minsan, dalawang trabaho ang pinapasukan ko.
Sa umaga, caregiver ako sa isang matandang babae.
Sa gabi, naglilinis ako ng maliit na restaurant tatlong beses isang linggo.
Hindi dahil gusto kong magpakapagod.
Kundi dahil gusto kong maayos ang buhay ng pamilya ko sa Pilipinas.
Lalo na ni Papa.
Si Papa Ben ang nagpalaki sa aming magkakapatid matapos mamatay si Mama.
Tricycle driver siya.
Kapag umuulan, pumapasada.
Kapag nilalagnat, pumapasada.
Kapag wala kaming baon, siya ang hindi kumakain.
Kaya nang magkasakit siya, sinabi ko sa sarili kong pagkakataon ko namang bumawi.
“Kapag kailangan ni Papa ng pera, sabihin mo lang,” bilin ko kay Ate bago ako bumalik sa Japan.
At ginawa niya iyon.
Palaging may kailangan.
Hindi ko pinag-isipan.
Hanggang sa lumaki ang ipinapadala ko.
May pagkakataong hindi ako bumili ng bagong sapatos kahit pudpod na ang ginagamit ko.
Hindi ako sumama sa mga kasamahan kong nag-outing.
At noong birthday ko, instant noodles lang ang kinain ko sa apartment.
Sabi ko sa sarili ko, ayos lang.
Basta may gamot si Papa.
Madalas kong hinihingi na makausap siya sa video call.
Pero palaging may dahilan.
“Natutulog.”
“Nasa dialysis.”
“Mahina.”
“Walang signal sa ospital.”
Minsan, sinabi kong gusto kong umuwi.
“Ano ka ba, Mae?” sagot ni Ate. “Sayang ang trabaho mo. Mas kailangan ni Papa ang pera kaysa makita ka rito.”
Masakit iyon.
Pero naniwala ako.
Kaya ipinagpaliban ko ang pag-uwi.
Hanggang isang araw, bigla akong inaprubahan ng employer ko para sa dalawang linggong leave.
Hindi ko sinabi sa pamilya ko.
Gusto kong sorpresahin si Papa.
Bumili ako ng jacket para sa kanya.
May dala akong paborito niyang instant coffee.
At bago ako sumakay ng eroplano, bumili ako ng murang relo.
Sabi ko, “Kapag gumaling ka, Pa, ikaw naman ang susunod kong isasama sa Japan.”
Hindi ko alam na wala na pala akong uuwiang ama.
“Ano’ng ibig sabihin ng tatlong buwan?” nanginginig kong tanong.
“Bakit walang nagsabi sa akin?”
Humagulhol si Ate.
“Natakot ako.”
“Sa ano?”
Hindi siya sumagot.
Hinarap ko si Kuya Dennis.
“Ikaw? Alam mo?”
Tumango siya.
Parang may sumuntok sa dibdib ko.
“Alam mo?”
“Mae…”
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Si Ate ang nagsabi na siya na raw ang bahala.”
Napatingin ako kay Ate.
“Bahala saan?”
Doon siya tuluyang napaupo.
“Marami tayong utang.”
Hindi ako makapagsalita.
Ano ang kinalaman ng utang sa pagkamatay ni Papa?
Unti-unting lumabas ang katotohanan.
Dalawang buwan bago mamatay si Papa, tumigil na raw siya sa dialysis.
Hindi dahil sinabi ng doktor.
Kundi dahil ilang beses walang pambayad.
“Paano walang pambayad?” sigaw ko. “Nagpapadala ako!”
Doon kumuha si Kuya Dennis ng isang envelope mula sa cabinet.
May mga resibo.
Mga pawnshop slips.
Loan statements.
At isang papel na may pangalan ni Ate.
Utang.
Mahigit ₱300,000.
“Nalugi ang online business ko,” umiiyak niyang sabi. “Tapos umutang ako. May mga naniningil. Akala ko mababawi ko rin agad.”
Nanlamig ako.
“Ginamit mo ang pera ni Papa?”
Hindi siya makasagot.
“Ate!”
“Oo!”
Napahawak ako sa dibdib ko.
Parang gusto kong sumuka.
“Hindi lahat,” mabilis niyang dagdag. “Noong una, kaunti lang. Tapos kapag nagpapadala ka ulit, ibinabalik ko sana…”
“Pero hindi mo ibinalik.”
Umiling siya.
Napaiyak ako.
“Habang naghihintay si Papa ng dialysis?”
“Hindi ko alam na lalala agad.”
Parang gusto kong sumigaw.
Gusto kong ihagis ang lahat ng nasa mesa.
Pero may tanong akong mas kinatatakutan.
“Paano namatay si Papa?”
Tahimik si Kuya Dennis.
Siya ang sumagot.
“Naospital siya. Mahina na talaga. Tatlong araw siya roon.”
“Hinahanap niya ba ako?”
Walang sumagot.
Alam ko na ang sagot.
Lumapit ako kay Ate.
“Hinahanap niya ba ako?”
Humagulgol siya.
“Oo.”
Parang napunit ang puso ko.
“Bakit hindi mo ako tinawagan?”
“Natakot akong malaman mo ang tungkol sa pera.”
Hindi ko na siya nasampal.
Hindi ko na siya sinigawan.
Mas masakit pala kapag nawalan ka na ng lakas para magalit.
Pumasok ako sa kuwarto ni Papa.
Nandoon pa ang lumang kama niya.
May nakasabit na polo sa pader.
Sa ibabaw ng mesa ay ang salamin niya sa pagbabasa.
Umupo ako sa kama.
Doon ako umiyak.
Hindi tulad ng pag-iyak ko sa sala.
Hindi malakas.
Tahimik.
Dahil bigla kong naalala ang lahat ng beses na sinabi kong, “Sa susunod na taon na lang ako uuwi, Pa.”
Akala ko pera ang kailangan niya.
Hindi ko alam na ang hinihintay pala niya ay ako.
Maya-maya, may kumatok.
Si Aling Nena, kapitbahay namin mula pagkabata.
May dala siyang maliit na plastic envelope.
“Anak,” sabi niya, “matagal ko nang gustong ibigay ito sa iyo.”
May cellphone sa loob.
Luma.
Kay Papa.
“Bago siya mawala, ipinahawak niya sa akin. Sabi niya kapag umuwi ka raw, ibigay ko.”
Nanginginig ang kamay ko nang buksan ko iyon.
May ilang voice recordings.
Pinindot ko ang pinakahuli.
Boses ni Papa.
Mahina.
“Mae…”
Napahikbi ako.
“Kung maririnig mo ’to, baka hindi na tayo nagkita.”
Tinakpan ko ang bibig ko.
“Anak, huwag kang magalit kung hindi kita pinauwi. Alam kong nahihirapan ka rin diyan.”
Napapikit ako.
“Hindi ko kailangan ng maraming pera. Sapat na sa akin na alam kong iniisip mo ako.”
Huminto ang recording sandali.
Narinig ko ang paghinga niya.
“Pero sana… kapag may panahon ka, umuwi ka. Miss na kitang makita.”
Hindi ko na kinaya.
Niyakap ko ang cellphone sa dibdib ko.
May isa pang recording.
Dalawang araw bago siya mamatay.
“Mae, huwag mong sisihin ang sarili mo. Ginawa mo ang kaya mo.”
Parang alam ni Papa na mangyayari ang lahat.
At sa huling bahagi ng recording, sinabi niya ang linyang habambuhay kong dadalhin.
“Ang pera, anak, puwedeng kitain ulit. Pero ang oras… kapag lumipas, hindi na natin mabibili.”
Kinabukasan, pinuntahan ko ang puntod niya.
Dala ko ang jacket na binili ko.
At ang relo.
Iniwan ko ang relo sa ibabaw ng lapida.
“Pasensya na, Pa.”
Iyon lang ang nasabi ko.
Hindi ko alam kung naririnig niya ako.
Pero gusto kong maniwala.
Tungkol naman kay Ate, hindi naging madali ang sumunod na mga buwan.
Hindi ko agad siya napatawad.
Humingi siya ng tawad.
Ibinenta niya ang ilang gamit niya at nagsimulang bayaran ang perang kinuha niya.
Pero sinabi ko sa kanya na may mga bagay na hindi na mababayaran.
Hindi dahil mahal ang halaga.
Kundi dahil may mga desisyong may kapalit na hindi kayang ibalik ng pera.
Sa huling araw ko bago bumalik sa Japan, muli akong dumalaw sa puntod ni Papa.
Hindi na ako umiyak nang malakas.
Umupo lang ako roon.
At naintindihan ko ang bagay na matagal kong hindi nakita.
Akala ko mabuting anak ako dahil nagpapadala ako.
Akala ko sapat nang bayaran ang gamot, pagkain, kuryente at ospital.
Pero habang abala akong kumita para kay Papa, hindi ko napansin na tumatakbo rin ang oras niya.
At walang overtime.
Walang remittance.
Walang kahit gaano kalaking halaga ang kayang magpadala pabalik ng isang araw na lumipas na.
Kaya kung may magulang ka pang naghihintay sa bahay, huwag mong isipin na habang-buhay silang nandoon.
Kung kaya mong tumawag, tumawag ka.
Kung kaya mong umuwi, umuwi ka.
Dahil minsan, ang pinakamasakit na mensaheng matatanggap natin ay hindi “kailangan namin ng pera.”
Kundi ang balitang huli na pala tayo para sabihin ang simpleng mga salitang matagal nating ipinagpaliban.
“Pa, nandito na ako.”
MGA ARAL SA BUHAY
1. Ang perang ipinapadala natin sa pamilya ay bunga ng pagod at sakripisyo, kaya dapat itong gamitin nang tapat at para sa layuning pinagkasunduan.
2. Walang problemang pinansyal ang nagbibigay-katwiran para itago ang pagkamatay o malubhang kalagayan ng isang mahal sa buhay.
3. Hindi pera lamang ang kailangan ng tumatandang magulang. Minsan, ang isang tawag, pagdalaw, yakap, at simpleng presensya ang pinakamahalaga sa kanila.
4. Huwag laging ipagpaliban ang pag-uwi at pakikipag-usap sa pamilya. Hindi natin alam kung gaano karaming pagkakataon ang natitira.
5. Ang perang nawala ay maaari pang kitain. Ang gamit ay maaaring mapalitan. Pero ang oras kasama ang isang taong nawala na ay hindi na maibabalik.
6. Ang katotohanan, gaano man kasakit, ay mas mabuting sabihin agad kaysa hayaang lumaki ang kasinungalingan hanggang makasira ito ng buong pamilya.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang taong makabasa nito at maalalang tawagan o dalawin ang kanyang mga magulang habang may pagkakataon pa—dahil ang oras na kasama natin sila ang isang kayamanang hindi na natin mabibili kapag huli na ang lahat.
