“Papa!”
Iyon ang unang salitang narinig ko mula sa anak ko matapos ang halos tatlong taon kong pagtatrabaho sa Dubai.
Pero hindi ako ang tinatakbuhan niya.
Nakatayo ako sa bukas na pinto ng bahay namin, hawak ang maleta sa kaliwang kamay at dalawang kahon ng regalo sa kanan. May mga lobo sa kisame, makukulay na banderitas sa dingding, at sa gitna ng sala ay ang birthday cake na ako mismo ang nagpadala ng pera para bilhin.
Anim na taong gulang na ang anak kong si Enzo.
Tatlong taon ko siyang hindi nayakap.
Akala ko kapag nakita niya ako, tatakbo siya papunta sa akin.
Akala ko sisigaw siya ng, “Papa!”
Pero ang batang matagal kong pinangarap na mayakap ay tumakbo sa lalaking nakaupo sa tabi ng mesa.
Yumakap siya sa leeg nito.
“Papa Carlo! Tingnan mo po regalo ko!”
Parang biglang nawala ang lahat ng tunog sa paligid.
Hindi ko nabitawan ang mga regalo.
Pero pakiramdam ko, may kung anong bumagsak sa loob ng dibdib ko.
Ako si Renato.
Labing-isang taon na kaming kasal ng asawa kong si Liza.
Nang ipanganak si Enzo, nangako ako sa sarili kong hindi ko siya palalakihin sa hirap na naranasan ko noong bata ako.
Driver lang noon ang trabaho ko sa Pilipinas.
May mga buwan na sapat ang kita.
May mga buwan na hindi.
Kapag nagkasakit si Enzo, nangungutang kami.
Kapag bayaran ng renta, minsan kailangan naming mamili kung kuryente ba muna o utang sa tindahan ang babayaran.
Kaya nang may pagkakataong makapagtrabaho ako bilang technician sa Dubai, tinanggap ko iyon.
“Dalawang taon lang,” sabi ko kay Liza bago ako umalis.
“Mag-iipon tayo. Tapos uuwi ako.”
Umiiyak siya habang yakap si Enzo na tatlong taong gulang pa lamang noon.
“Basta huwag mong kalimutang may naghihintay sa iyo rito.”
Hindi ko sila kinalimutan.
Bawat buwan, halos buong sahod ko ay ipinapadala ko.
Nagbabayad ako ng renta.
Tuition.
Groceries.
Gamot.
Internet.
Kahit sapatos ni Enzo para sa school, ako ang nagpapadala ng pera.
Sa isip ko, ginagawa ko ang tungkulin ko bilang ama.
Pero hindi ko napansin na habang dumarami ang perang naipapadala ko, kumakaunti naman ang oras na ibinibigay ko sa kanila.
Noong una, araw-araw akong tumatawag.
“Papa, tingnan mo drawing ko!”
“Papa, may bagong laruan ako!”
“Papa, kailan ka uuwi?”
Lagi kong sagot, “Malapit na, anak.”
Pero ang dalawang taon ay naging tatlo.
Nagkaroon kasi ako ng pagkakataong mag-overtime.
Kapag tumatawag si Liza, minsan hindi ko sinasagot.
Pagod ako.
Minsan nasa trabaho.
Minsan naman gusto ko lang matulog.
Hanggang ang araw-araw na video call ay naging tatlong beses isang linggo.
Pagkatapos ay minsan isang linggo.
May mga gabing nagme-message si Enzo gamit ang cellphone ng nanay niya.
“Papa call po.”
Sasagutin ko kinabukasan.
“Sorry, anak. Pagod si Papa.”
Akala ko maiintindihan niya.
Bata lang pala siya.
Hindi niya naiintindihan ang overtime.
Hindi niya naiintindihan ang kontrata.
Hindi niya alam kung magkano ang renta o tuition.
Ang alam lang niya ay kapag natatakot siya sa kulog, wala ako.
Kapag nilalagnat siya, wala ako.
Kapag may Family Day sa school, bakante ang upuan para sa ama niya.
At doon pumasok si Carlo sa buhay nila.
Pinsan ni Liza si Carlo.
Kilala ko siya bago pa kami ikasal.
Mas bata siya sa akin ng limang taon at nagtatrabaho bilang delivery supervisor sa bayan namin.
Noon, wala akong anumang dahilan para pagselosan siya.
Kapag may kailangang ayusin sa bahay, siya ang tinatawag ni Liza.
Kapag nasiraan ng motor, siya ang tumutulong.
Kapag kailangan ihatid si Enzo sa ospital at walang masasakyan, siya ang pumupunta.
Alam ko iyon.
Pero hindi ko alam na naging ganoon na kalapit ang anak ko sa kanya.
Nang makita ako ni Liza sa pintuan noong birthday ni Enzo, namutla siya.
“Renato?”
Surprise dapat ang pag-uwi ko.
Hindi ko sinabi sa kanya na pinayagan akong umuwi nang mas maaga.
Gusto kong makita ang mukha nila kapag bigla akong lumitaw.
Pero ako pala ang masusurpresa.
Lumapit si Liza.
“Bakit hindi mo sinabi na darating ka?”
Hindi ako sumagot.
Nakatingin lang ako kay Carlo.
Nakayakap pa rin sa kanya si Enzo.
“Ano ’to?” tanong ko.
Natahimik ang mga bisita.
Tumayo si Carlo.
“Kuya Renato—”
“Huwag mo akong tawaging Kuya.”
“Renato,” sabi ni Liza. “Hindi ito ang iniisip mo.”
Napatawa ako nang mapait.
“Ano ang hindi ko dapat isipin? Anak ko, ibang lalaki ang tinatawag na Papa.”
Napatingin si Enzo sa akin.
Hindi niya ako nakilala agad.
Iyon ang pinakamasakit.
Tinitigan niya ako na parang bisita.
Pagkatapos ay bumulong siya kay Liza.
“Mama, sino po siya?”
Parang may kutsilyong dumiretso sa dibdib ko.
Hindi ko namalayang naiiyak na pala ako.
“Ako ang Papa mo, anak.”
Nagtago si Enzo sa likod ni Carlo.
Hindi ko na kinaya.
Lumabas ako ng bahay.
Sumunod sa akin si Liza.
“Renato, pakinggan mo muna ako.”
“May relasyon ba kayo?”
“Wala!”
“Bakit Papa ang tawag ng anak ko sa kanya?”
Hindi agad siya sumagot.
Umiyak siya.
“Dahil noong mga panahong kailangan ka ng anak mo, siya ang madalas na nandito.”
Masakit ang sagot.
Pero nagalit pa rin ako.
“Pinapadalhan ko kayo buwan-buwan! Halos wala akong tinira para sa sarili ko!”
“Alam ko.”
“Lahat ng ginawa ko, para sa inyo!”
“Alam ko rin!”
Humagulgol si Liza.
“Pero Renato, hindi pera ang hinahanap ni Enzo kapag nilalagnat siya.”
Natahimik ako.
Isinalaysay niya ang mga bagay na hindi ko alam.
Noong nakaraang taon, naospital si Enzo dahil sa dengue.
Tatlong araw siyang mataas ang lagnat.
Tinawagan daw ako ni Liza nang paulit-ulit.
Nasa overtime ako noon.
Nag-message ako ng, “Update mo na lang ako. Hindi ako makatawag.”
Si Carlo ang naghatid sa kanila sa ospital.
Si Carlo ang pumila sa laboratory.
Si Carlo ang bumili ng pagkain.
At nang tanungin ng nurse si Enzo kung nasaan ang papa niya, itinuro raw niya si Carlo.
“Hindi namin siya tinuruan,” sabi ni Liza. “Ilang beses kong sinabi na Tito Carlo siya. Pero bata siya, Renato. Sa isip niya, ang papa ay iyong lalaking dumarating kapag kailangan niya ng tulong.”
Napaupo ako sa hagdan.
Hindi ako makapagsalita.
Maya-maya, lumabas si Carlo.
May hawak siyang maliit na kahon.
“Kuya, baka kailangan mong makita ito.”
Binuksan niya iyon.
Punong-puno ng drawings ni Enzo.
May drawing ng bahay.
May drawing ng birthday cake.
May drawing ng tatlong tao.
Si Enzo.
Si Liza.
At isang lalaking nasa loob ng cellphone.
“Papa raw niya ’yan,” sabi ni Carlo.
Ako iyon.
Hindi ako wala sa isip ng anak ko.
Pero sa mga drawing niya, palagi akong nasa screen.
May isa pang papel.
Family Day daw iyon sa school.
May drawing si Enzo ng batang hawak ng mga magulang.
Sa gilid, may isang batang mag-isa.
Nakasulat sa ibabaw nito sa sulat-kamay ng bata:
“Papa work far away.”
Hindi ko napigilang umiyak.
“Hindi ko gustong kunin ang lugar mo,” sabi ni Carlo. “Sa totoo lang, lagi kitang ipinagmamalaki sa kanya. Kapag tinatawag niya akong Papa, kino-correct ko siya. Sinasabi kong may Papa siya sa Dubai na nagtatrabaho para sa kanya.”
Tumingin ako sa bintana.
Nandoon si Enzo.
Pinagmamasdan niya ako.
Dahan-dahan akong bumalik sa loob.
Hindi ako agad lumapit sa kanya.
Lumuhod ako ilang hakbang ang layo.
“Enzo.”
Nagtago siya sa likod ng nanay niya.
“Kilala mo ba ako?”
Matagal siyang hindi sumagot.
Pagkatapos ay tumingin siya sa mga regalo sa sahig.
“Ikaw po ba iyong nasa cellphone?”
Napahagulgol ako.
Tumango ako.
“Oo, anak.”
“Papa Renato?”
“Oo.”
Lumapit siya nang kaunti.
“Bakit po ngayon ka lang umuwi?”
Wala akong maisagot na sapat para sa tanong na iyon.
Hindi ko masasabing dahil kailangan ko ng overtime.
Hindi ko masasabing mahal ang bilihin.
Hindi ko masasabing ginagawa ko iyon para sa kinabukasan niya.
Dahil sa sandaling iyon, naintindihan kong habang pinaghahandaan ko ang kinabukasan ng anak ko, halos hindi ko napansin ang kasalukuyan niya.
“Patawad, anak,” sabi ko. “Akala ni Papa sapat na iyong nagpapadala ako ng pera.”
Tinitigan niya ako.
“Uuwi ka na po ulit sa Dubai?”
Doon ako tuluyang nabasag.
Hindi ako makapagpangako na hindi na ako babalik.
May kontrata pa ako.
May mga bayarin pa kami.
Pero kaya kong baguhin ang isang bagay.
“Babalik pa ako para tapusin ang trabaho ko,” sabi ko. “Pero hindi na kita paghihintayin nang matagal nang hindi mo ako nakikita. At tatawag ako sa iyo araw-araw. Kahit pagod ako.”
Lumapit siya.
Hindi niya ako agad niyakap.
Hinawakan muna niya ang kamay ko.
Pagkatapos ay yumakap siya.
“Dalawa po Papa ko?”
Napangiti ako habang umiiyak.
Tumingin ako kay Carlo.
Umiling siya at ngumiti.
“Isa lang ang Papa mo,” sabi niya. “Ako si Tito Carlo.”
Pero hinila siya ni Enzo palapit sa amin.
“Pero love ko po kayo pareho.”
Wala akong nagawa kundi yakapin silang dalawa.
Noong gabing iyon, hindi na mahalaga sa akin kung sino ang tinawag niyang Papa nang una.
Mas mahalaga ang isang bagay na halos huli ko nang natutuhan.
Ang pagiging ama ay hindi lamang tungkol sa perang ipinapadala.
Hindi lamang tungkol sa matrikula, pagkain, damit, o laruan.
Minsan, ang pinakamahalagang maibibigay ng isang ama ay ang sarili niyang oras.
Dahil maaaring maintindihan ng pamilya natin kung bakit kailangan nating lumayo.
Pero ang isang batang naghihintay sa pintuan ay hindi nagbibilang ng perang ipinadala mo.
Binibilang niya kung ilang beses kang naroon.
At kung may isang bagay akong pinagsisisihan hanggang ngayon, iyon ay ang pag-aakalang maaari kong palaging bawiin ang mga sandaling lumipas.
Hindi pala.
Kaya ngayon, sa bawat tawag ni Enzo, sinasagot ko.
Sa bawat drawing niya, tinitingnan ko.
At sa bawat pagkakataong sinasabi niyang, “Papa, tingnan mo,” itinitigil ko muna ang ginagawa ko.
Dahil minsan, kailangan mong halos mawalan ng lugar sa puso ng anak mo bago mo maintindihan na may mga bagay na hindi kayang palitan ng anumang halaga ng padala.
Kung may kakilala kang magulang na malayo sa kanyang pamilya, o isang anak na matagal nang naghihintay ng oras mula sa kanyang ama o ina, ibahagi ang post na ito sa kanila. Baka magsilbi itong paalala na habang mahalagang maghanapbuhay para sa pamilya, mahalaga ring iparamdam sa kanila na naroon pa rin tayo—hindi lamang sa perang ipinapadala, kundi sa oras, pakikinig, at pagmamahal na hindi kayang bilhin ng anumang sahod.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Ang pagiging mabuting magulang ay hindi lamang nasusukat sa perang naibibigay. Mahalaga ang suporta sa pamilya, pero kailangan din ng mga anak ang presensya, oras, at pagmamahal ng kanilang mga magulang.
2. Huwag agad humusga sa isang sitwasyon bago malaman ang buong katotohanan. Ang nakita ni Renato ay mukhang pagtataksil, pero sa likod nito ay isang kuwentong hindi niya alam.
3. Ang mga bata ay higit na nakakaalala sa mga taong naroon sa mahahalagang sandali ng kanilang buhay. Ang simpleng pagpunta sa school event, paghawak sa kamay nila kapag may sakit, o pakikinig sa kanilang kuwento ay maaaring maging alaala nilang panghabambuhay.
4. Ang sakripisyo ng mga OFW ay tunay at mabigat, ngunit mahalagang panatilihin ang koneksiyon sa pamilya. Kahit malayo, maaaring iparamdam ang pagmamahal sa regular na tawag, pakikinig, at pagiging bahagi ng araw-araw na buhay ng mga anak.
5. Hindi lahat ng nawawalang oras ay kayang bawiin. Kaya habang may pagkakataon pa, huwag ipagpaliban ang tawag, yakap, pag-uwi, at simpleng pagsasabing, “Mahal kita.”
