“Lola, ilang beses na po naming sinabi sa inyo—wala nang daang nakaguhit sa mapang iyan.”
Iyon ang sinabi sa akin ng isang binata sa barangay hall habang mahigpit kong hawak ang punit at halos kupas nang mapa ng aming purok.
Ako si Aling Rosa, pitumpu’t dalawang taong gulang. Mahigit tatlumpung taon ko nang itinatago ang mapang iyon sa loob ng lumang aparador.
May pulang bilog sa isang bahagi nito.
May manipis na guhit na dumaraan sa likod ng dating sapa.
At sa dulo, may maliit na parisukat na nilagyan ng sulat-kamay ng namatay kong asawa.
Bahay ni Ernesto.
Iyon ang bahay na halos dalawang linggo nang hinahanap ng barangay.
Hindi dahil may kayamanang nakatago roon.
Kundi dahil may isang matandang lalaking nagngangalang Mang Ernesto na ilang araw nang hindi nakikita, at ayon sa mga kamag-anak niya, maaaring doon siya nagtungo matapos mawala sa kanyang inuupahang bahay sa bayan.
“Gubat na po ang lugar na iyan,” sabi ng isang babae.
“Baka lumang drawing lang iyan.”
May isang lalaking tumawa.
“Baka tayo pa ang maligaw dahil sa mapa ni Lola.”
Masakit marinig iyon.
Pero hindi ako umalis.
Dahil alam kong minsang naging totoong daan ang guhit na pinagtatawanan nila.
Noong bata pa ako, hindi pa sementado ang aming barangay. Walang street signs, walang GPS, at kakaunti lang ang sasakyan.
Ang mga tao ay naglalakad sa makikitid na landas sa pagitan ng niyugan, sapa, at palayan.
Isa sa mga landas na iyon ang nakaguhit sa mapa.
Madalas akong isama ng asawa kong si Amado roon kapag bumibisita kami sa kaibigan niyang si Ernesto.
Maliit lang ang bahay nito—kahoy ang dingding, nipa ang bubong, at nakatayo malapit sa matandang balete.
Pagkatapos ng malaking baha mahigit dalawampung taon na ang nakalipas, nagbago ang daloy ng sapa. Tinabunan ng lupa ang ilang daan. Lumipat ang maraming pamilya at unti-unting nakalimutan ang dating ruta.
Pero hindi ko iyon nakalimutan.
Lalo na dahil ilang buwan bago mamatay si Amado, sinabi niya sa akin, “Rosa, huwag mong itapon ang mapang iyan. Maraming lugar ang nawawala sa alaala kapag wala nang nakakaalala sa daan.”
Noong una, inakala kong simpleng sentimental na bilin lamang iyon.
Hanggang sa mabalitaan kong nawawala si Mang Ernesto.
Wala siyang sariling pamilya. Mahina na ang pandinig niya at minsan ay nakakalimot.
At ang huling sinabi raw niya sa kapitbahay bago mawala?
“Uuwi ako sa bahay namin.”
Doon ako kinabahan.
Dahil baka hindi ang kasalukuyan niyang bahay ang tinutukoy niya.
Baka ang bahay na nasa lumang mapa.
Ipinaliwanag ko iyon sa barangay captain.
Tahimik siyang nakinig habang nakalatag sa mesa ang punit na mapa.
“May nakakaalam pa ba sa lugar?” tanong niya.
Umiling ang karamihan.
Ang dating sapa ay naging masukal na bahagi ng lupa. Ang mga bagong residente ay hindi na pamilyar sa lumang purok boundaries.
“Ako,” sagot ko. “Kaya ko pang ituro.”
May ilan na tumutol.
Delikado raw para sa edad ko.
Pero iginiit kong sumama kahit hanggang sa simula lang ng lumang daan.
Kinabukasan, lima kaming naglakad—dalawang barangay tanod, dalawang volunteers, at ako.
Sa unang oras, wala kaming makita kundi makapal na damo at puno.
“Sigurado po kayo?” tanong ng isang volunteer.
Tiningnan ko ang mapa.
“Hanapin ninyo ang dalawang malalaking bato na magkatabi.”
Makalipas ang ilang minuto, nakita namin ang mga iyon, halos natatakpan na ng lumot.
Biglang tumahimik ang lahat.
Mula roon, lumiko kami sa kanan.
May bakas ng dating footpath sa ilalim ng mga halaman.
Mas lalo akong kinabahan nang makita ko ang tuyong puno ng mangga na tanda kong nasa mapa.
Ibig sabihin, tama ang direksiyon.
Habang lumalalim kami sa masukal na bahagi, nakakita ang isang tanod ng lumang tsinelas sa putikan.
“Lola…”
Pinulot niya iyon.
Ayon sa kamag-anak ni Ernesto, ganiyang klase raw ang madalas niyang suotin.
Hindi na kami nagbiro pagkatapos noon.
Sinundan namin ang lumang landas.
Sa bawat hakbang, para akong bumabalik sa kabataan ko.
Naroon pa ang ilang punong niyog. Naroon ang bato kung saan dati kaming nagpapahinga ni Amado. Pero halos nilamon na ng halaman ang dating maluwang na daan.
Pagkatapos ng halos dalawang oras, napahinto ako.
“Diyan.”
Sa harapan namin ay isang napakalaking balete.
Pareho sa tanda sa mapa.
“Kapag nilagpasan natin iyan, malapit na ang bahay,” sabi ko.
Mabilis na naglakad ang dalawang tanod.
Ilang metro lang ang lumipas nang sumigaw ang isa.
“May bahay dito!”
Napatakbo ang mga kasama ko.
Ako nama’y halos manginig habang sinusundan sila.
Sa gitna ng makapal na halaman ay nakatayo ang lumang bahay na kahoy. Bahagi ng bubong ay gumuho na. Balot ng baging ang mga dingding.
Pero iyon nga.
Ang bahay ni Mang Ernesto.
“May tao ba riyan?” sigaw ng tanod.
Walang sagot.
Pumasok ang dalawa habang naghihintay ako sa labas.
Ilang segundo lang ang lumipas.
“Sir! May tao!”
Parang tumigil ang puso ko.
Sa loob, nakita nila si Mang Ernesto na nakahiga sa sahig malapit sa lumang papag. Mahina siya, dehydrated, at halos hindi makatayo.
Pero buhay.
Nang mailabas siya, dahan-dahan niyang iminulat ang mga mata.
Tumingin siya sa akin.
“Rosa?”
Napahagulhol ako.
“Nahanap ka rin namin, Ernesto.”
Agad siyang dinala sa ospital. Ayon sa doktor, kung ilang araw pa siyang hindi nakita, maaaring mas malala ang nangyari dahil halos wala na siyang tubig at pagkain.
Nang makabawi siya, saka namin nalaman kung bakit siya bumalik sa lumang bahay.
Akala raw niya naroon pa rin ang ilang gamit ng yumao niyang asawa. Gusto niyang makita ang lumang litrato nilang mag-asawa bago tuluyang ipagawa ng kamag-anak niya ang kanyang bagong tirahan.
Pero nang makarating siya roon, nadulas siya at nasugatan ang paa. Hindi na niya nagawang makabalik.
Makalipas ang isang linggo, bumalik ako sa barangay hall.
Nasa mesa ulit ang punit kong mapa.
Ngunit ngayon, wala nang tumatawa.
Kinopya ng barangay ang lumang ruta at ikinumpara iyon sa kasalukuyang mapa upang maidokumento ang dating mga daan at bahay na hindi na nakikita sa bagong records.
Lumapit sa akin ang binatang unang nagsabing wala nang silbi ang mapa.
“Pasensya na po, Lola.”
Ngumiti ako.
“Hindi mo kailangang humingi ng tawad. Tandaan mo lang—hindi dahil nawala sa bagong mapa ang isang lugar, ibig sabihin hindi na iyon umiiral.”
Umuwi akong hawak pa rin ang punit na papel.
Naunawaan ko ang bilin ni Amado.
Ang mga lumang mapa ay hindi lamang guhit ng mga daan.
Minsan, mapa rin sila ng mga alaala.
At kapag may isang taong hindi sumusuko sa pag-alala, maaari pa nilang ihatid tayo pabalik sa taong matagal nang hinahanap.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Huwag agad maliitin ang lumang kaalaman dahil lamang may mas bago nang teknolohiya. May mga impormasyon at karanasang hindi makikita sa kasalukuyang mapa o sistema.
2. Ang matatanda ay may mga alaala at karanasang maaaring maging mahalagang gabay. Ang pakikinig sa kanila ay hindi lamang paggalang—minsan, maaari itong makatulong upang makahanap o makapagligtas ng buhay.
3. Ang isang bagay na mukhang walang halaga sa iba ay maaaring may malaking kahulugan kapag dumating ang tamang pagkakataon.
4. Hindi lahat ng nawawala ay madaling matagpuan sa pinakabagong paraan. Minsan, kailangan nating balikan ang kasaysayan upang maintindihan kung saan dapat magsimula.
5. Ang tunay na pagtutulungan ay nagsisimula kapag marunong tayong makinig sa kaalaman ng bawat isa, bata man o matanda, moderno man o tradisyonal ang paraan.
Kung naantig ka sa kuwento ni Aling Rosa at Mang Ernesto, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may matatanda rin sa inyong tahanan na may kuwentong paulit-ulit na nating naririnig ngunit hindi na natin pinapansin. Makinig tayo habang naririyan pa sila. Minsan, ang isang lumang kuwento, larawan, o punit na mapa ay may dalang sagot na hindi kayang ibigay ng pinakabagong teknolohiya.
