“HUWAG N’YO PONG PUTULIN ANG PUNONG IYAN! MAY INIWAN SI LOLO DIYAN!”
Iyon ang sigaw ko habang tumatakbo papunta sa malaking balete sa dulo ng aming barangay.
Napahinto ang tatlong lalaking may dalang itak at lagari. Sa likod nila, nakatayo sina Mang Pilo at Aling Tessie, mga pinsan ng yumao kong lolo.
“Ano na naman ’yang sinasabi mo, Nilo?” natatawang tanong ni Mang Pilo. “Dalawampung taon nang patay ang lolo mo. Puno lang ’yan.”
“May sinabi po siya sa akin bago siya namatay,” sagot ko. “Kapag dumating daw ang panahon na kailangan naming malaman ang katotohanan, hanapin ko ang pinakamalaking punong hindi natitinag kahit bumabagyo.”
Nagtawanan ang mga tao.
Labindalawang taong gulang lang ako noon nang sabihin iyon ni Lolo Mariano. Akala ko kuwento lang ng matanda. Pero bago siya pumanaw, mahigpit niyang hinawakan ang kamay ko at paulit-ulit na sinabi:
“Sa ilalim ng ugat, apo. Huwag mong kalilimutan.”
Ngayon, dalawampu’t apat na taong gulang na ako.
At matapos mamatay si Mama, may nakita akong lumang litrato ni Lolo na nakatayo sa harap mismo ng baleteng iyon.
Sa likod ng litrato ay may nakasulat:
“Kung mawala ako, dito ninyo hahanapin ang hindi ko kayang dalhin sa libingan.”
Doon ko naisip na baka hindi pala gawa-gawa ang lahat.
Ako si Nilo, lumaki sa isang maliit na bahay na yari sa kahoy at yero. Si Mama lang ang nagpalaki sa akin dahil maaga kaming iniwan ng tatay ko.
Si Lolo Mariano ang naging pangalawang ama ko.
Tahimik siyang tao. Magsasaka siya buong buhay niya. Wala siyang mamahaling gamit, walang malaking negosyo, at dalawang pares lang yata ng sapatos ang naaalala kong pag-aari niya.
Pero may isang bagay siyang laging ginagawa.
Tuwing hapon, pumupunta siya sa malaking balete sa hangganan ng aming lupain at ng lupang ginagamit ngayon ng pamilya ni Mang Pilo.
Noong bata ako, sumasama ako minsan.
“Bakit lagi tayo rito, Lo?” tanong ko.
Ngumingiti lang siya.
“May mga bagay na mas ligtas kapag ang kalikasan ang nagbabantay.”
Hindi ko iyon naintindihan.
Pagkamatay niya, sinabi ng mga kamag-anak namin na wala naman siyang iniwang ari-arian kundi maliit naming bahay.
Ang malaking lupang sinasaka niya noon ay inaangkin na nina Mang Pilo.
Sabi nila, matagal na raw iyong naibenta ni Lolo dahil kailangan niya ng pera.
Walang kumontra.
Wala ring dokumentong maipakita si Mama.
Kaya nanahimik na lang kami.
Hanggang sa mamatay si Mama at makita ko sa lumang baul niya ang litrato, isang kalawangin na susi, at maikling sulat.
“Nilo, kapag handa ka nang malaman kung bakit hindi lumaban ang lolo mo, hanapin mo ang puno.”
Kaya kinaumagahan, pumunta ako roon dala ang pala.
Pero bago pa ako makapaghukay, nakita ako ni Mang Pilo.
“Ano’ng hinahanap mo?”
“May iniwan po yata si Lolo rito.”
Napahalakhak siya.
“Kayamanan? Nilo, huwag kang magpaniwala sa kuwento ng matatanda. Kung may pera ang lolo mo, hindi sana namatay na walang matinong bubong ang bahay ninyo.”
Masakit iyon.
Pero nagpatuloy ako.
Nang malaman ng ibang kapitbahay ang ginagawa ko, dumami ang nanood. May nagsabing baka ginto. May nagsabing nababaliw lang ako dahil sa pagkawala ni Mama.
Kinagabihan, pinauwi ako ng barangay tanod dahil reklamo raw nina Mang Pilo na naghuhukay ako sa lupang pag-aari nila.
Kinabukasan, pumunta ako sa barangay hall.
Dala ko ang litrato at sulat.
Matagal na tinitigan ni Kapitana Liza ang larawan.
“Ang punong ito,” sabi niya, “nasa dating boundary marker ng dalawang lupa.”
“Dating?”
Tumango siya.
“Bago pa nagkaroon ng konkretong poste, puno ang ginagamit nilang palatandaan.”
Hindi pa rin sapat iyon para makapaghukay ako.
Pero pumayag si Mang Pilo matapos sabihin ng kapitana na barangay officials mismo ang sasaksi.
“Para matapos na ang kalokohang ito,” sabi niya.
Kinabukasan, halos kalahati ng purok ang nanood.
Dahan-dahan kaming naghukay sa tabi ng pinakamalaking ugat.
Mga isang oras ang lumipas.
Wala.
Hanggang biglang tumama ang pala ko sa matigas na bakal.
Tumigil ang lahat.
Hinukay namin nang mas malalim.
Unti-unting lumitaw ang isang kalawangin at putikang kahong bakal.
Nanginginig ang mga kamay ko habang itinataas namin iyon mula sa lupa.
May maliit na plakang halos matakpan na ng kalawang.
Pinunasan ko gamit ang damit ko.
At doon lumitaw ang pangalan.
MARIANO VILLANUEVA.
Pangalan ng lolo ko.
Biglang nawala ang tawanan.
Napaatras si Mang Pilo.
“Nilo…” bulong niya.
Kinuha ko ang lumang susi mula sa bulsa.
Sakto iyon sa kandado.
Pagbukas ko, hindi ginto ang laman.
Walang pera.
Mga papel.
Lumang titulo.
Mga resibo ng buwis.
Isang lumang mapa ng lupa.
At ilang sulat na nakabalot sa plastik.
Tinawag agad ng kapitana ang municipal assessor para masuri ang mga dokumento.
Habang hinihintay namin sila, binasa ko ang isang sulat na nakapangalan kay Mama.
“Anak, hindi ko ibinenta ang lupa. Ipinagkatiwala ko muna sa kapatid ko ang paggamit nito dahil malaki ang utang ko sa pagpapagamot sa iyong ina. Pero nang mabayaran ko na ang utang, ayaw na nilang ibalik.”
Napatingin ang lahat kay Mang Pilo.
Namumutla siya.
Ang tatay pala niya ang kapatid ni Lolo.
Nagpatuloy ako.
“Hindi ako lumaban dahil ayokong magkawatak-watak ang pamilya. Pero itinago ko ang mga dokumento kung sakaling dumating ang araw na kailangan ninyo ang lupa.”
Nanginginig na ang boses ko.
May huling pangungusap.
“Hindi ko ipinaglalaban ang lupa para yumaman kayo. Ipinaglalaban ko ito para hindi kayo mawalan ng lugar na matatawag na tahanan.”
Makalipas ang ilang linggo, napatunayang lehitimo ang mga dokumentong itinago ni Lolo. Hindi pala nailipat nang maayos ang pagmamay-ari ng malaking bahagi ng lupang matagal nang ginagamit ng pamilya nina Mang Pilo.
Hindi naging madali ang sumunod na proseso.
May abogado.
May survey.
May mga lumang rekord na kinailangang hanapin.
Pero sa huli, kinilala ang karapatan ng aming pamilya sa lupang ilang dekada naming inakalang nawala na.
Isang gabi, pumunta si Mang Pilo sa bahay.
Mag-isa siya.
“Nilo,” sabi niya, “ang tatay ko ang nagsabi sa amin noon na binili niya ang lupa. Hindi ko alam na may ganitong kasulatan.”
Hindi ko alam kung buong katotohanan iyon.
Pero pagod na rin akong magalit.
“Hindi ko po gustong paalisin kayo,” sabi ko. “Gusto ko lang malaman kung ano talaga ang iniwan ni Lolo.”
Sa halip na ipagtabuyan sila, nagkasundo kaming hatiin nang maayos ang paggamit ng lupa habang inaayos ang legal na dokumento.
Ang bahagi namin ay ginawa kong maliit na taniman.
At ang malaking balete?
Hindi ko iyon pinutol.
Naglagay kami ng simpleng bakod sa paligid nito.
Minsan, umuupo ako roon tuwing hapon gaya ng ginagawa namin ni Lolo noong bata pa ako.
Doon ko naintindihan kung bakit puno ang pinili niyang taguan.
Ang papel ay maaaring sunugin.
Ang kuwento ay maaaring baguhin.
Ang alaala ay maaaring kalimutan.
Pero minsan, may isang matandang puno na tahimik na nakatayo sa loob ng maraming taon, naghihintay lamang na dumating ang taong marunong makinig sa iniwang bilin.
MGA ARAL SA BUHAY
1. Huwag agad pagtawanan ang isang taong naghahanap ng sagot sa kanyang nakaraan. Maaaring ang bagay na tila walang halaga sa atin ang may malaking kahulugan sa buhay ng iba.
2. Ang katotohanan ay maaaring matagalan bago lumabas, pero hindi ibig sabihin na tuluyan na itong mawawala. May mga lihim na naghihintay lamang ng tamang panahon upang mabunyag.
3. Mahalaga ang mga lumang dokumento, sulat, at alaala ng pamilya. Hindi lamang sila piraso ng papel; maaari silang maglaman ng kasaysayan at karapatang kailangang malaman ng susunod na henerasyon.
4. Ang tunay na pamana ay hindi lamang pera o lupa. Maaari itong maging pangalan, alaala, katotohanan, at pagkakataong magkaroon ng tahanang maipapasa sa mga susunod na anak.
5. Ang pagpapatawad ay hindi nangangahulugang kinakalimutan ang nangyari. Minsan, ang pinakamagandang paraan upang parangalan ang mga nauna sa atin ay itama ang mali nang hindi lumilikha ng panibagong galit.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang taong makabasa nito at maalalang pakinggan ang mga kuwento ng kanilang mga lolo at lola habang mayroon pang pagkakataong itanong kung anong kasaysayan, alaala, o lihim ang nais nilang ipamana.
