“Kapitan, sandali lang po! Sigurado akong may isang pahina pang nawawala!”
Iyon ang huling nasabi ko bago niya malakas na hinampas ang palad niya sa mesa.
“Anong gusto mong patunayan, Liza?” sigaw ni Kapitan Ernesto. “Apat na araw ka nang naghahalungkat ng lumang rekord! Wala kang makikita riyan!”
Napaatras ako.
Tahimik ang maliit na records room ng barangay hall. Puno ng alikabok ang mga filing cabinet, nangingitim na ang mga lumang folder, at halos magkahiwa-hiwalay na ang mga pahina ng census book na nasa harapan ko.
Hindi ako naghahanap ng kayamanan.
Hindi rin ako naghahanap ng lupa.
Isang pangalan lang.
Pangalan ng lalaking ayon kay Mama ay minsang nanirahan sa aming barangay apatnapung taon na ang nakalipas.
Ang pangalan ng sarili kong ama.
Lumaki akong walang nakikilalang ama. Kapag nagtatanong ako noon, iisa ang sagot ni Mama.
“Hindi ka niya iniwan, anak. May mga taong ayaw lang na malaman mong nabuhay siya rito.”
Akala ko paraan lang iyon para hindi ako masaktan.
Pero bago siya namatay, may ibinigay siyang maliit na papel sa akin.
Isang lumang address.
Isang taon.
At tatlong salita:
“Hanapin mo ang census.”
Hindi ko alam noon na sa paghahanap ko sa isang pangalan, may lihim akong mabubuksan na apatnapung taon nang pilit ikinukubli ng buong barangay.
Tatlong araw akong pumabalik sa barangay hall.
Ako si Liza Mendoza, tatlumpu’t walong taong gulang at lumaki sa Maynila. Bumalik lamang ako sa probinsya matapos mamatay si Mama Teresa dahil gusto kong tuparin ang huli niyang bilin.
1986 ang taon na nakasulat sa papel.
Kaya iyon ang census book na hinanap ko.
Sa unang tingin, kumpleto naman.
May pangalan ng bawat pamilya.
Bilang ng anak.
Hanapbuhay.
Edad.
Pero nang makarating ako sa pagitan ng pahina 117 at 119, napansin kong walang pahina 118.
Hindi basta natanggal.
Malinis ang hiwa sa gilid.
Parang sinadyang gumamit ng blade.
“Nasan po ang nawawalang pahina?” tanong ko sa matandang records custodian.
Bigla siyang umiwas ng tingin.
“Matagal na ’yan. Baka nasira.”
Pero hindi ako kumbinsido.
Kinabukasan, bumalik ako at hiningi ang ibang kopya.
Doon ako nadatnan ni Kapitan Ernesto.
Galit na galit siya.
“Wala ka bang ibang ginagawa?”
“Kapitan, pangalan lang po ang hinahanap ko.”
“Kung wala sa libro, ibig sabihin wala!”
Napatingin ako sa kanya.
Masyado siyang defensive para sa isang lumang census page.
Bago ako paalisin, may napansin akong maliit na numerong nakasulat sa likod ng cabinet.
118-B.
Kinagabihan, hindi ako nakatulog.
Dahil ang parehong numerong iyon ay nakasulat din sa likod ng papel na iniwan sa akin ni Mama.
Kinabukasan, mas maaga akong pumunta sa barangay hall.
Kasama ko si Mang Arturo, dating barangay secretary na mahigit otsenta na ang edad.
Nang ipakita ko sa kanya ang papel ni Mama, biglang nanginig ang kamay niya.
“Saan mo nakuha ito?”
“Kay Mama.”
Matagal siyang tumingin sa akin.
Pagkatapos ay pabulong niyang sinabi, “May duplicate noon ang census. Carbon copy. Hindi lahat itinapon.”
Dinala niya ako sa lumang storage room sa likod ng hall.
Doon namin nakita ang kahong halos kainin na ng anay.
Isa-isa naming binuksan ang mga folder.
Hanggang matagpuan namin ang manipis na envelope na may markang 118-B.
Bago ko pa mabuksan, bumukas ang pinto.
Naroon si Kapitan Ernesto.
Maputla ang mukha.
“Ibalik mo ’yan.”
“Bakit?”
“Hindi mo naiintindihan kung ano ang binubuksan mo.”
Mas lalo kong hinigpitan ang hawak ko sa envelope.
“Kung pangalan lang ng ama ko ang nandito, bakit takot na takot kayong makita ko?”
Wala siyang sagot.
Dumating ang dalawang kagawad matapos marinig ang sigawan.
Sa harap nilang lahat, binuksan ko ang envelope.
Isang kupas na census page ang lumitaw.
Halos hindi na mabasa ang tinta.
Ipinatong namin ito sa ilalim ng desk lamp.
At doon ko nakita.
MATEO MENDOZA — 26 — FARM WORKER.
Katabi ng pangalan niya ang pangalan ni Mama Teresa.
At sa remarks column, may isang entry na ilang ulit binura ngunit bakas pa rin:
“May anak na babae.”
Ako iyon.
Hindi agad ako nakapagsalita.
Buong buhay kong iniisip na baka ayaw akong kilalanin ng tatay ko.
Pero naroon ang pangalan niya.
Nakatala.
Kasama kami ni Mama.
“Bakit binura?” tanong ko.
Si Mang Arturo ang sumagot.
Noong 1986, may malaking alitan daw tungkol sa lupang kinatitirikan ngayon ng barangay market.
Isa si Mateo sa mga tenant na tumutol sa sapilitang pagpapaalis.
May pinirmahang petisyon ang ilang residente.
Pagkatapos noon, bigla raw nawala si Mateo sa barangay records.
“Hindi lang siya,” sabi ni Mang Arturo. “May iba pang pangalan.”
Napatingin kami kay Kapitan Ernesto.
Umupo siya.
“Hindi ako ang gumawa niyan,” mahina niyang sabi. “Tatay ko ang kapitan noon.”
Lalong natahimik ang silid.
Ayon sa kanya, maraming taon na niyang alam na may binurang pahina, pero natakot siyang ilabas iyon dahil madadamay ang pangalan ng ama niya at ng ilang kilalang pamilya sa bayan.
“Bakit ninyo itinago?” sigaw ko.
Napayuko siya.
“Dahil duwag ako.”
Hindi pala personal na galit sa akin ang dahilan kung bakit niya ako pinipigilan.
Takot.
Takot na ang kasalanang ginawa bago pa siya maging kapitan ay muling mabuhay sa kanyang panahon.
Pero may mas masakit pa.
Nang balikan ni Mang Arturo ang mga lumang diary records, may nakita siyang sulat na ipinadala ni Mateo kay Mama.
Hindi raw siya umalis dahil ayaw niya sa amin.
Pinalayas siya matapos ang gulo sa lupa.
At paulit-ulit siyang nagtangkang bumalik.
Dalawang linggo ang lumipas bago namin natagpuan ang huling bakas ni Mateo.
Namatay pala siya labindalawang taon na ang nakalipas sa Quezon Province.
May bago siyang pamilya roon, ngunit hindi niya itinago ang tungkol sa amin.
Nang makausap ko ang anak niyang lalaki, may inilabas siyang lumang kahon.
“Matagal ka nang hinahanap ni Papa,” sabi niya.
Nandoon ang mga sulat.
Mga litrato ni Mama.
At isang maliit na damit ng sanggol na kupas na kupas na.
Sa ilalim nito ay may papel na nakatiklop.
Para sa akin.
“Anak, kung mabasa mo ito balang araw, sana maniwala kang hindi kita iniwan nang kusa. May mga laban na natalo ako dahil wala akong kapangyarihan. Pero hindi kailanman nawala ang pangalan mo sa puso ko.”
Hindi ko natapos basahin.
Umiyak ako sa harap ng kapatid na noon ko lang nakilala.
Pagbalik ko sa barangay, ipinaskil ang certified copy ng lumang census page kasama ng paliwanag tungkol sa mga nawawalang rekord. Sinimulan ding repasuhin ang ibang archival documents.
Hindi nito naibalik ang apatnapung taon.
Hindi nito nabigyan ako ng pagkakataong tawaging “Papa” si Mateo habang buhay pa siya.
Pero kahit paano, naibalik ang pangalan niya.
At saka ko naintindihan kung bakit ipinahanap iyon sa akin ni Mama.
Hindi niya ako pinaghahanap ng ama.
Pinaghahanap niya ako ng katotohanan.
Dahil may mga pangalan na maaaring burahin sa papel.
May mga pahinang maaaring itago sa cabinet.
May kasaysayang maaaring patahimikin nang ilang dekada.
Pero kapag may isang taong hindi sumusuko sa paghahanap, darating ang araw na kahit ang pinakakupas na tinta ay muling mababasa.
At ang taong pilit nilang binura ay muling magkakaroon ng pangalan.
MGA ARAL SA BUHAY
- Hindi lahat ng nawawala sa kasaysayan ay totoong nawala. Minsan, may mga katotohanang sadyang itinago at naghihintay lamang ng taong handang maghanap.
- Huwag agad isipin na iniwan tayo ng isang tao nang hindi natin nalalaman ang buong kuwento. May mga desisyong hindi nagawa dahil sa kawalan ng pagmamahal, kundi dahil sa mga sitwasyong hindi nila kayang kontrolin.
- Ang pagtatago ng pagkakamali ng nakaraan ay hindi nakapagpapabago sa katotohanan. Mas mabuting harapin ito kaysa hayaang ipamana ang takot at kasinungalingan sa susunod na henerasyon.
- Ang pangalan ng isang tao ay bahagi ng kanyang pagkatao at kasaysayan. Kapag binura natin iyon nang walang dahilan, hindi lamang tinta ang nawawala kundi pati karapatan niyang maalala.
- May mga sagot na maaaring masakit kapag natagpuan, pero minsan mas mabigat mabuhay nang buong buhay na hindi alam ang katotohanan.
Kung naantig ka sa kuwentong ito, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang taong kailangang maalala na hindi lahat ng lumang kuwento ay dapat kalimutan—dahil minsan, sa isang kupas na pahina nakatago ang katotohanang kayang baguhin ang buong buhay ng isang tao.
