EPISODE 1: ANG BATANG NAGHAHANAP NG PUNO
Para sa kanila, isa lang siyang batang gala na kung saan-saan sumusulpot at kung anu-anong tanong ang ibinabato sa matatanda.
Sampung taong gulang si Junjun. Payat, sunog ang balat sa araw, at palaging may bitbit na lumang kuwaderno na halos matanggal na ang pabalat.
Tatlong araw na siyang paikot-ikot sa Sitio Mabato.
“May alam po ba kayong malaking puno rito?” tanong niya sa isang matandang nagwawalis sa harap ng bahay.
“Maraming puno rito.”
“’Yong sobrang laki po. May tatlong ugat na parang hagdan. Tapos may marka raw na bilog sa puno.”
Napatawa ang matanda.
“Ano ’yan, treasure hunt?”
Umiling si Junjun.
“Hinahanap ko po kasi ’yong sinabi ng lolo ko.”
Lalong natawa ang dalawang lalaking nakaupo sa tindahan.
“Baka may ginto ang lolo mo!”
“Kapag nakakita ka, balato ha!”
Hindi sumagot si Junjun.
Patuloy lang siyang naglakad.
Bago mamatay ang kanyang Lolo Emil, iisa ang paulit-ulit nitong bilin.
“Hanapin mo ang matandang balete sa dulo ng dating daan.”
Noong una, akala ni Junjun ay kuwento lang iyon.
Pero isang gabi, habang inaayos ng kanyang ina ang lumang gamit ng lolo, nakita nila ang isang maliit na papel na nakatupi sa loob ng lumang wallet.
May simpleng drawing ng isang puno.
Sa ibaba, nakasulat:
SA ILALIM NG UGAT. PARA SA PAMILYA.
Kinabukasan, nagdesisyon si Junjun na hanapin iyon.
Nang makarating siya sa pinakadulo ng sitio, nakita niya ang mag-asawang Mang Tonyo at Aling Belen.
“Ano na naman ang hinahanap mo?” tanong ni Mang Tonyo.
“Puno po.”
“Anong puno?”
Ipinakita ni Junjun ang drawing.
Biglang nawala ang ngiti ng matanda.
Tinitigan niya iyon nang matagal.
“Saan mo nakuha ’to?”
“Kay Lolo Emil po.”
Nagkatinginan ang mag-asawa.
“Kilala ninyo po siya?”
Hindi agad sumagot si Aling Belen.
“Bakit mo hinahanap ang punong ’yan?”
“May iniwan daw po siya.”
Napabuntong-hininga si Mang Tonyo.
“Umuwi ka na, iho.”
“Bakit po?”
“Wala nang dapat hanapin doon.”
Pero mas lalo lamang nagtaka si Junjun.
Dahil kung walang halaga ang punong iyon, bakit biglang natakot ang mukha ng dalawang matanda nang marinig nila ang pangalan ng kanyang lolo?
EPISODE 2: ANG PUNO SA DULO NG LUMANG DAAN
Kinabukasan, bumalik si Junjun.
Hindi siya nagpaalam kina Mang Tonyo.
Sinundan niya ang lumang daang halos natatakpan na ng damo.
May mga sirang bakod.
May lumang kanal.
At sa dulo, nakita niya iyon.
Isang napakalaking puno.
Makapal ang katawan.
Malalapad ang ugat.
At tatlo sa mga ugat ay nakaangat na parang hagdan.
Napahinto si Junjun.
Eksaktong-eksakto sa drawing.
Lumapit siya.
Hinaplos niya ang balat ng puno.
May nakita siyang bilog na marka.
Mahina na.
Halos kainin na ng panahon.
Pero naroon pa rin.
“Lolo…”
Hindi niya namalayang may nakasunod pala sa kanya.
“Hoy!”
Napalingon siya.
Si Mang Tonyo.
Kasama si Aling Belen at dalawa pang kapitbahay.
“Ano’ng ginagawa mo rito?”
“Eto po ’yong puno.”
“Sinabi ko nang umuwi ka.”
“Pero sabi ni Lolo, may iniwan siya rito.”
Humikpit ang mukha ng matanda.
“Matagal nang patay ang lolo mo. Tigilan mo na ’yan.”
Magsasalita sana si Junjun nang may dumating pang isang lalaki.
Si Mang Carding.
Isa ito sa pinakamatandang residente sa sitio.
Nang makita niya ang puno at ang drawing sa kamay ng bata, bigla siyang natahimik.
“Kanino galing ’yang papel?”
“Kay Lolo Emil.”
“Emil?”
“Opo.”
Lumapit si Mang Carding.
“Nakaukit ba rito dati ang letrang E?”
Hinahanap nila sa puno.
Sa likod ng isang malaking ugat, may bahagyang ukit.
E.
Nanlaki ang mga mata ni Mang Carding.
“Diyos ko.”
“Ano po ’yon?”
Tumingin siya kay Mang Tonyo.
“Hindi mo sinabi sa bata?”
“Ano’ng sasabihin ko?”
“Na si Emil ang nagtanim ng punong ’to.”
Biglang natahimik ang lahat.
“Lolo ko po?”
Tumango si Mang Carding.
“Bata pa ako noon. Siya mismo ang nagtanim niyan.”
Tumingin si Junjun sa napakalaking puno.
Parang biglang naging buhay ang lahat ng kuwento ng kanyang lolo.
At kung totoo ang unang bahagi ng bilin nito, baka totoo rin ang pangalawa.
May nakatago nga sa ilalim ng ugat.
EPISODE 3: ANG KAHON SA ILALIM NG UGAT
Ayaw pumayag ni Mang Tonyo na maghukay sila.
“Paano kung masira ang puno?”
“Konti lang po,” pakiusap ni Junjun. “Kung wala, titigil na ako.”
Si Mang Carding ang kumampi sa bata.
“Tonyo, matagal na nating kilala si Emil. Kung may iniwan siya rito, dapat malaman ng pamilya.”
Napaupo si Mang Tonyo.
Parang may mabigat siyang iniisip.
Sa huli, pumayag siya.
Gamit ang maliit na pala, nagsimula silang maghukay sa tabi ng pinakamalaking ugat.
Mga dahon muna.
Putik.
Maliliit na bato.
Halos isang oras silang naghukay.
Walang makita.
Nagsimulang mapagod si Junjun.
“Baka wala talaga,” sabi ng isang kapitbahay.
Pero biglang tumama ang pala ni Mang Carding sa matigas na bagay.
Tok.
Huminto ang lahat.
Muling hinukay ang paligid.
Unti-unting lumitaw ang isang kalawangin na kahon.
Maliit lang.
Parang lumang toolbox.
Nanginginig ang kamay ni Junjun habang nililinis nila ang takip.
At doon nila nakita ang nakaukit na pangalan.
EMILIANO SANTOS.
Pangalan ng kanyang lolo.
Napahawak si Junjun sa bibig.
“Lolo…”
Hindi agad nila binuksan ang kahon.
Sobrang kalawang na ng kandado.
Kaya gumamit si Mang Carding ng lumang martilyo.
Isang pukpok.
Dalawa.
Tatlo.
Bumigay ang lock.
Pagbukas nila, wala silang nakitang ginto.
Walang alahas.
Walang pera.
May mga lumang papel.
Mga litrato.
Isang lumang pocket watch.
At isang makapal na sobre.
Sa ibabaw nito ay may nakasulat:
PARA SA MGA ANAK AT APO KO.
Biglang napaluha si Junjun.
Kinuha niya ang sobre.
“Pwede ko po bang buksan?”
Tumango si Mang Carding.
Sa loob ay may liham.
At isang lumang sketch ng buong lugar.
May mga pangalan.
May mga sukat.
May mga palatandaan ng dating daan.
Pero ang pinakanakapukaw ng pansin nila ay isang bahagi ng sulat:
“Kung dumating ang araw na mawala ang alaala ng ating pamilya rito, ipakita ninyo ang mga dokumentong ito. Hindi ko itinago ang kahon para yumaman kayo. Itinago ko ito para maalala ninyo kung saan tayo nagsimula.”
EPISODE 4: ANG LIHIM NG LOLO NI JUNJUN
Dinala nila ang kahon sa bahay nina Junjun.
Pagkakita ng kanyang ina, si Liza, sa pangalan sa takip, agad itong napaupo.
“Saan mo nakuha ’to?”
“Sa ilalim ng puno.”
Namula ang mga mata niya.
“’Yan ang kahong hinahanap ni Papa noon.”
“Ano po?”
Bata pa raw si Liza nang minsang sabihin ni Lolo Emil na may itinago siyang mahahalagang papeles.
Pero nang magkasakit ito, hindi na nito naipaliwanag nang maayos kung saan.
Isa-isang inilabas nila ang laman.
May lumang litrato ng sitio noong halos puro damuhan pa.
May larawan ni Lolo Emil kasama ang ilang lalaki habang nagtatanim ng mga puno.
May resibo.
May lumang kasulatan tungkol sa pagkakahati ng lupang dating pag-aari ng magkakamag-anak.
At may tala tungkol sa isang maliit na bahagi ng lupain na inilaan noon para maging daanan ng mga residente.
Doon namutla si Mang Tonyo.
“Bakit po?” tanong ni Junjun.
Hindi siya sumagot.
Pero si Mang Carding ang nagsalita.
“’Yang dating daan… iyan ’yong matagal nang sinarhan.”
Napatingin si Liza.
“Sino ang nagsara?”
Tahimik si Mang Tonyo.
Pagkatapos ay umamin.
“Tatlong taon na ang nakaraan, nilagyan namin ng bakod. Akala namin bahagi na iyon ng lupang ginagamit namin.”
“Pero daanan pala?”
“Kung tama itong lumang sketch, oo.”
Hindi nagalit si Junjun.
Tiningnan niya lang ang matanda.
“Kaya po ayaw ninyo akong pumunta sa puno?”
Napayuko si Mang Tonyo.
“Natakot ako.”
“Sa ano po?”
“Na may lalabas na lumang usapan tungkol sa lupa.”
Tahimik ang lahat.
Akala ni Junjun, treasure box ang makikita niya.
Pero mas malaki pala ang laman nito.
Kasaysayan.
Mga alaala.
At katotohanang matagal nang nakabaon kasama ng ugat ng puno.
EPISODE 5: ANG PAMANA NA HINDI PERA
Ilang linggo ang lumipas.
Hindi basta ginamit ng pamilya ni Junjun ang mga lumang papel bilang katibayan ng anumang karapatan. Dinala muna nila ang mga ito sa tamang tanggapan at inihambing sa available na records.
May ilan sa mga dokumentong nagsilbing gabay lamang.
May ilang detalye ring kinailangang i-verify.
Pero isang bagay ang nakumpirma.
Ang lumang daan na ipinakita sa sketch ay talagang matagal nang ginagamit noon bilang access ng ilang pamilya sa lugar.
Nagkasundo ang mga residente na linisin muli ang bahagi nito habang inaayos ang anumang kinakailangang dokumentasyon.
Si Mang Tonyo mismo ang unang nagtanggal ng lumang bakod.
“Pasensya na, Junjun.”
Ngumiti ang bata.
“Okay lang po.”
“Hindi. Hindi okay. Dapat nakinig ako sa ’yo.”
Tumingin si Junjun sa malayong puno.
“Akala ko nga po may kayamanan doon.”
Napatawa si Mang Tonyo.
“Wala ba?”
Nag-isip ang bata.
“Meron po pala.”
“Ano?”
“’Yong mga kuwento ni Lolo.”
Isang Linggo ng hapon, bumalik ang buong pamilya sa puno.
Kasama ang ina ni Junjun.
Kasama si Mang Carding.
At maging sina Mang Tonyo at Aling Belen.
Bitbit ni Junjun ang lumang pocket watch ng kanyang lolo.
Umupo siya sa pinakamalaking ugat.
“Ma, bakit kaya dito niya itinago?”
Hinaplos ni Liza ang puno.
“Siguro dahil alam niyang tatagal ito.”
“Mas matagal pa sa kanya?”
Tumango ang ina.
“Mas matagal pa sa atin.”
Tumingala si Junjun sa malalaking sanga.
Doon niya naunawaan na may mga taong umaalis pero may iniiwan silang bagay na patuloy na nagsasalita.
Minsan, sulat.
Minsan, litrato.
Minsan, punong itinanim ilang dekada na ang nakalipas.
At minsan, isang kahong ibinaon sa lupa para hintayin ang apo na sapat ang tiyaga para hanapin ito.
Hinawakan ni Junjun ang pocket watch.
Hindi na iyon umaandar.
Pero hindi niya iyon itinapon.
Dahil ngayon, alam na niya kung bakit.
Hindi lahat ng pamana ay kailangang gumana.
Hindi lahat ng pamana ay kailangang mahal.
Ang pinakamahalagang pamana ay iyong nagpapaalala sa iyo kung sino ka, saan nanggaling ang pamilya mo, at kung bakit may mga bagay na kailangang alagaan kahit lumipas na ang maraming taon.
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag agad pagtawanan ang isang bata dahil lamang kakaiba ang kanyang hinahanap o itinatanong. Minsan, ang simpleng tanong niya ang nagbubukas ng katotohanang matagal nang nakalimutan ng matatanda.
- Ang pamana ay hindi laging pera, lupa, o alahas. Maaari itong maging alaala, kasaysayan, liham, larawan, o aral na ipinasa ng isang henerasyon sa susunod.
- Mahalaga ang pakikinig sa mga kuwento ng matatanda. Maraming bahagi ng kasaysayan ng isang pamilya at komunidad ang hindi nakasulat sa modernong dokumento.
- Kapag may lumang dokumentong may kaugnayan sa lupa o ari-arian, mahalagang ipa-verify ito sa tamang tanggapan bago gumawa ng konklusyon o desisyon.
- Ang katotohanan ay maaaring matabunan ng panahon, pero kung may taong handang maghanap, magtanong, at makinig, maaari pa rin itong muling matagpuan.
Kung tumimo sa puso mo ang kuwento ni Junjun at ng kanyang Lolo Emil, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka may isang taong makabasa nito na maalalang tanungin ang kanilang mga magulang o lolo’t lola tungkol sa mga kuwento ng kanilang pamilya—dahil baka may mahalagang alaala ring naghihintay lamang na muling matagpuan.
