EPISODE 1: ANG MATANDANG MAY DALANG KAWAYAN
Para sa kanila, isa lang siyang matandang nakikialam.
Si Mang Isko, pitumpu’t dalawang taong gulang, ay halos buong buhay nang nakatira sa Barangay San Roque, isang mababang lugar na madalas bahain kapag tuloy-tuloy ang ulan.
Noong gabing iyon, halos hindi tumitigil ang buhos.
Mabilis ang pagtaas ng tubig sa ilog.
Naka-red alert na ang barangay.
Sa covered court malapit sa munisipyo itinayo ang temporary command post. Naroon ang mga taga-DRRM, barangay officials, pulis, responders, at ilang sundalo. May malalaking mapa sa mesa. May radyo. May laptop. May listahan ng evacuation centers.
Sa gitna ng ulan, biglang dumating si Mang Isko.
Basang-basa.
Nakasuot lamang ng lumang shorts at kupas na polo.
At may pasan siyang mahabang kawayan.
“Huy, Tay! Saan kayo pupunta?” sigaw ng isang responder.
“Sa loob.”
“Hindi puwede. Command post ’to.”
“May kailangan akong ipakita.”
Napatingin ang ilan sa kawayan.
May tumawa.
“Anong gagawin natin diyan, Manong? Mamimingwit?”
May ilang napangiti.
Hindi tumawa si Mang Isko.
“May marka ’to.”
“Ano?”
“Marka ng baha.”
Mas lalo silang nagtaka.
Lumapit ang isang batang barangay officer.
“Tay, umuwi na po kayo. Delikado sa labas.”
Umiling si Mang Isko.
“Mas delikado kung mali ang lugar na paglilipatan ninyo ng mga tao.”
Nawala ang ngiti ng ilan.
“Ano raw?”
Itinuro ng matanda ang malaking evacuation map.
“Hindi ligtas ang covered court sa Purok Tres.”
Napakunot ang noo ng incident commander.
“Bakit?”
“Dahil inabot na ’yan ng tubig noon.”
“Hindi kasama sa flood map,” sagot ng isang officer.
“Kasama sa alaala ko.”
May ilang muling natawa.
Pero lumapit si Mang Isko sa isang konkretong poste sa gilid ng command post.
May lumang marka roon.
Halos nabura na ng pintura at lumot.
Idinikit niya ang kawayan sa poste.
May guhit sa kawayan.
Tugma sa lumang marka.
“Dito umabot ang baha noong 2018,” sabi niya.
Tahimik sandali.
Pagkatapos ay itinuro niya ang isa pang guhit, mas mataas.
“At dito noong 1984.”
Napalingon ang mga responder sa isa’t isa.
Mas mataas iyon kaysa sa elevation ng evacuation site na balak nilang gamitin.
EPISODE 2: “LUMA NA ’YANG KUWENTO, TAY”
Lumapit ang isang opisyal na may hawak na tablet.
“Tay, may official flood hazard map kami.”
Tumango si Mang Isko.
“Maganda ’yan.”
“Updated ito.”
“Mas maganda.”
“Then bakit sinasabi ninyong mali?”
Hindi agad sumagot ang matanda.
Lumapit siya sa mapa.
Itinuro ang ilog.
“Tama ang ilog.”
Pagkatapos ay itinuro ang isang maliit na kanal na halos hindi pansin sa mapa.
“Pero wala ’to.”
Lumapit ang DRRM officer.
“Ano ’yan?”
“Lumang spillway.”
“Wala nang spillway diyan.”
“Meron.”
Umiling ang isang batang engineer.
“Tinambakan na po ’yan years ago.”
“Sa ibabaw,” sagot ni Mang Isko.
“Pero sa ilalim, may daanan pa rin ang tubig.”
Tahimik.
Iyon ang problema sa mga lumang lugar.
May mga bagay na nawawala sa bagong mapa pero hindi nawawala sa lupa.
“Kapag umapaw ang ilog,” sabi ni Mang Isko, “dito dumadaan ang tubig. Diretso sa Purok Tres.”
Napabuntong-hininga ang isang barangay official.
“Tay, baka noon lang ’yan. Iba na ngayon.”
Tumingin si Mang Isko sa kanya.
“Tubig pa rin ’yan.”
Dahil patuloy ang ulan, nagdesisyon ang incident commander na i-verify ang sinabi ng matanda.
Nagpadala sila ng dalawang responders kasama si Mang Isko.
May dala itong kawayan.
Naglakad sila sa putikan hanggang makarating sa lumang waiting shed malapit sa palayan.
May konkretong poste roon.
Hinawi ni Mang Isko ang lumot.
Lumabas ang isa pang marka.
FLOOD LEVEL 2018.
Sinukat nila ang taas.
Pagkatapos ay kinumpara sa elevation ng covered court sa Purok Tres.
Halos pareho.
Masama iyon.
Dahil ayon sa forecast, posibleng lumampas ang kasalukuyang baha sa 2018 level.
Tumigil ang responder sa pagsusulat.
“Tay…”
“Ano?”
“Kapag umabot ulit dito…”
Tumingin si Mang Isko sa direksiyon ng evacuation center.
“Lulubog ang sahig.”
EPISODE 3: ANG BAHA NA HINDI NASA BAGONG MAPA
Bumalik sila sa command post.
Hindi na pinagtawanan si Mang Isko.
Inilapag sa mesa ang mga sukat.
Tinawagan ang municipal engineer.
Binuksan ang lumang drainage plans.
May nakita silang dokumentong halos dalawampung taon nang hindi nabubuksan.
Isang drainage alignment.
May nakaguhit na lumang spillway.
Eksakto sa itinuro ng matanda.
“Bakit wala ito sa current map?” tanong ng incident commander.
“Na-decommission daw,” sagot ng engineer.
“Na-decommission o natabunan?”
Walang makasagot.
Sinuri pa nila ang satellite images at lumang land records.
Doon nila nakita ang problema.
May mga bagong bahay na itinayo sa dating daluyan ng tubig.
May kalsadang itinaas.
May drainage na pinaliit.
At kapag tumaas ang ilog nang mabilis, may posibilidad na bumalik ang tubig sa dati nitong daan.
Diretso sa Purok Tres.
Diretso sa evacuation center.
Napatingin ang lahat kay Mang Isko.
Tahimik lang siya sa gilid.
Hawak pa rin ang kawayan.
“Sir,” sabi ng DRRM officer, “recommendation ko, ilipat natin ang evacuation.”
“Gaano karaming tao ang nandoon na?”
“Mahigit isang daan.”
“May matatanda?”
“Marami.”
“Mga bata?”
“Halos apatnapu.”
Hindi na nagdalawang-isip ang incident commander.
“Relocate immediately.”
Umalingawngaw ang radyo.
“Attention all teams. Evacuate Purok Tres covered court. Transfer to San Roque Elementary School upper building.”
Nagmadali ang responders.
Habang inililikas ang mga tao, may ilan pang nagtanong kung bakit kailangan silang ilipat.
“Hindi naman mataas ang tubig dito!”
Pero hindi sila nakipagtalo.
Dahil sa disaster response, minsan hindi mo hinihintay na dumating ang panganib bago ka kumilos.
Isang oras matapos ang relocation, nagsimulang umapaw ang isang bahagi ng ilog.
At ang tubig—
dumaan mismo sa direksiyong itinuro ni Mang Isko.
EPISODE 4: NANG DUMATING ANG TUBIG
Bandang alas-diyes ng gabi, malakas na ang agos.
Sa command post, sunod-sunod ang radio calls.
“Water rising at Purok Dos.”
“Road near the chapel partially submerged.”
“Rescue team requested near Riverside.”
Pagkatapos ay dumating ang tawag na kinatatakutan nila.
“Command, water entering Purok Tres covered court.”
Napatingin ang lahat.
“Repeat.”
“Water entering the covered court.”
Tahimik ang silid.
Lumapit ang incident commander sa bintana.
Malakas pa rin ang ulan.
Kung hindi nila inilipat ang evacuees—
nandoon sana ang mahigit isang daang tao.
Mga bata.
Matatanda.
Mga buntis.
Mga taong inaakalang ligtas na sila.
Napatingin siya kay Mang Isko.
Nasa gilid lamang ang matanda.
Tahimik.
Basang-basa pa rin ang laylayan ng damit.
Makalipas ang tatlumpung minuto, dumating ang litrato mula sa field team.
Lubog na ang ibabang bahagi ng covered court.
Umaabot na sa mga upuan ang tubig.
“Grabe,” bulong ng isang responder.
Ang isa sa mga unang tumawa kay Mang Isko ay napayuko.
“Manong…”
Napalingon ang matanda.
“Pasensya na po.”
“Bakit?”
“Pinagtawanan namin kayo.”
Nagkibit-balikat si Mang Isko.
“Wala namang problema.”
“Kung hindi kayo pumunta rito…”
Hindi na tinapos ng lalaki.
Alam nilang lahat ang kasunod.
Tiningnan ni Mang Isko ang kawayan.
“Hindi ako ang dapat pasalamatan.”
“Sino?”
“’Yang mga markang iniwan ng baha.”
Tumahimik ang lahat.
“Matagal nang nagsalita ang lugar,” dagdag niya. “Hindi lang natin pinakinggan.”
EPISODE 5: ANG KAWAYANG NAGING BAHAGI NG BAGONG PLANO
Kinabukasan, humina ang ulan.
Unti-unting bumaba ang tubig.
Walang nasaktan sa evacuation center.
Walang naiwan sa covered court nang pasukin iyon ng baha.
Pagkatapos ng operasyon, nagpatawag ng assessment meeting ang munisipyo.
Naroon ang engineers.
DRRM personnel.
Barangay officials.
Responders.
At sa dulo ng mesa—
si Mang Isko.
Nahihiya pa siyang pumasok.
“Tay, dito po kayo.”
Itinuro ng incident commander ang bakanteng upuan.
“Ako?”
“Opo.”
“Baka sa labas na lang ako.”
“Hindi. Kailangan namin kayo.”
Umupo ang matanda.
Inilatag sa mesa ang bagong evacuation map.
May bagong markings.
May revised routes.
May danger zones na dati ay hindi kasama.
At ang Purok Tres covered court—
tinanggal bilang primary evacuation site para sa major flooding.
“Gagamitin namin ang historical flood levels sa future planning,” sabi ng municipal engineer.
Napatingin si Mang Isko sa kawayan.
May mga guhit iyon.
Hindi iyon scientific instrument.
Hindi calibrated.
Hindi certified.
Pero bawat guhit ay may kuwento.
May taon ng baha na namatay ang kalabaw ng kanyang ama.
May taon na tatlong araw silang nasa bubong.
May taon na siya mismo ang nagdala ng mga bata sa mataas na bahagi ng barangay.
Kaya hindi lamang taas ng tubig ang nakamarka roon.
Kasaysayan iyon.
“Pwede ba naming kunan ng measurements ’yang kawayan?” tanong ng engineer.
Tumango si Mang Isko.
“Pwede.”
“Gagawa rin kami ng permanent flood markers.”
Napangiti ang matanda.
“Mas mabuti.”
Makalipas ang ilang linggo, naglagay ng bagong flood level markers sa iba’t ibang bahagi ng barangay.
May warning signs.
May revised evacuation routes.
May alternate shelters.
At may bahagi sa disaster preparedness orientation tungkol sa historical flooding.
Hindi na lamang computer model ang ginagamit.
Kasama na ang kuwento ng komunidad.
Kasama ang alaala ng matatanda.
Isang hapon, dumaan si Mang Isko sa covered court sa Purok Tres.
Kita pa rin ang putik sa dingding.
Eksakto sa taas na sinabi niya.
Lumapit ang batang responder na unang humarang sa kanya noong gabing iyon.
“Tay.”
“O?”
“Dala n’yo pa rin ’yang kawayan?”
Ngumiti ang matanda.
“Oo.”
“Bakit?”
Tiningnan niya ang ilog.
“Para maalala ko.”
“Ano?”
Naunang naglakad si Mang Isko.
Pagkatapos ay sumagot.
“Na ang tubig, may memorya rin.”
Hindi palaging diretso ang daan nito.
Hindi palaging makikita sa bagong mapa.
Pero may mga lugar na paulit-ulit nitong binabalikan.
At kung minsan, ang pinakamahalagang impormasyon sa isang emergency ay hindi lamang nanggagaling sa screen, satellite, o report.
Minsan, nasa isang lumang marka sa poste.
Sa kuwento ng isang taong matagal nang nakatira roon.
O sa isang kawayan na may mga guhit na halos walang pumapansin.
Dahil ang teknolohiya ay mahalaga.
Pero ang karanasan ng komunidad ay hindi dapat itinatapon.
At noong gabing iyon, mahigit isang daang tao ang nailipat sa mas ligtas na lugar dahil may isang matandang hindi pumayag na manahimik.
Kahit pinagtawanan siya.
Kahit pinalayas siya.
Kahit kawayan lang ang hawak niya.
MGA ARAL SA BUHAY
- Huwag agad maliitin ang kaalaman ng matatanda. Ang mahabang karanasan sa isang lugar ay maaaring maglaman ng mahalagang impormasyon na wala sa bagong mapa o dokumento.
- Sa panahon ng sakuna, mas mabuting maagapan ang panganib kaysa hintaying mapatunayan ito kapag huli na ang lahat. Ang maagang paglikas ay maaaring makapagligtas ng maraming buhay.
- Mahalagang pagsamahin ang teknolohiya, opisyal na datos, engineering assessment, at lokal na kaalaman ng komunidad. Walang iisang source ng impormasyon ang dapat basta ituring na sapat sa lahat ng sitwasyon.
- Ang historical flood markers at mga tala ng nakaraang sakuna ay mahalagang bahagi ng disaster preparedness. Ang nangyari noon ay maaaring makatulong sa pag-unawa sa maaaring mangyari muli.
- Huwag pagtawanan ang taong nagtatanong o nagbibigay ng babala dahil lamang simple ang kanyang kagamitan o wala siyang mataas na posisyon. Minsan, ang pinakamahalagang babala ay manggagaling sa taong pinakamatagal nang nakakakilala sa lugar.
Kung naantig ka sa kuwento ni Mang Isko, ibahagi ang post na ito sa iyong mga kaibigan at pamilya. Baka makatulong itong ipaalala na sa panahon ng sakuna, hindi lamang makabagong kagamitan ang dapat pakinggan—mahalaga rin ang karanasan, alaala, at mga babalang iniwan ng nakaraan.
