Hindi nila alam na ang kamay na nagtuturo sa loob ng jeep—yung kamay na parang may karapatang humusga kung sino ang “pwede” at sino ang “hindi”—ay matitigilan sa isang pangalan lang. Akala nila, kapag barya lang ang hawak mo, wala kang lugar sa biyahe. Akala nila, ang isang lola na nanginginig ang kamay at may laman na barya ang pitaka ay madaling itaboy. Ang tanong ay isa lang: hanggang saan aabot ang pangmamaliit bago bumaligtad ang lahat sa iisang sakay?
Ang Biyahe na Puno ng Alikabok at Tinginan
Hapon iyon, yung oras na nag-iinit ang bakal ng jeep at sumisiksik ang mga tao para makauwi. Sa loob, amoy gasolina, init ng katawan, at alikabok na sumasabit sa pawis. May mga hawakang bakal sa itaas, may mga upuang manipis, at sa bawat liko, dumudulas ang siko at tuhod sa siksikan. Sa gilid ng pinto, may mga pasaherong nakasilip sa labas, naghahabol ng hangin, habang ang ingay ng kalsada ay pumapasok sa bawat bukas na bintana.
Sa dulong bahagi, malapit sa pasukan, nakaupo si Lola Selya—kulubot ang noo, puti ang buhok, at ang mata’y basang parang may kinikimkim na pagod. Naka-light cardigan siya na dilaw, simpleng damit na halatang luma na pero malinis. Hawak niya ang maliit na coin purse na halos mapunit na sa kakagamit. Sa palad niya, ilang barya ang kumikislap sa sikat ng araw—pisong barya, limang piso, sampu—pinagtipon-tipon, parang buong araw niyang inipon para lang makauwi.
Hindi siya nag-iingay. Hindi siya nagmamadali. Dahan-dahan siyang umupo, habang pinipigilan ang panginginig ng tuhod. Sa likod niya, may pamilyang nakasiksik—isang batang nakayakap sa nanay, isang dalagang napapahawak sa bibig, at isang lalaki na nakataas ang kamay, parang pinipigilan ang gulo. Sa unahan, may isang lalaking naka-cap na pula, nakasimangot, at tila siya ang “boses” sa loob ng jeep kahit hindi naman siya driver.
At doon nagsimulang sumikip ang hangin.
“Barya Lang?” ang Unang Tulis
“Hoy, Nay,” singhal ng lalaking naka-cap, sabay turo sa coin purse ni Lola Selya. “Barya lang? Hindi ka na dapat sasakay kung ganyan lang pambayad mo.”
Napalingon ang ilan. May bulong. May pagtingin mula ulo hanggang paa. Yung klase ng tingin na parang sinusukat kung “deserve” mo ba sumakay.
Si Lola Selya, nanlaki ang mata. “Anak… pamasahe ’to,” mahinang sagot niya, nanginginig ang boses. “Eksakto lang. Ito lang ang meron ako.”
“Eksakto?” umismid ang lalaki. “Edi ikaw na! Paano kung kulang? Paano kung abala ka pa? Ang tagal mo magbilang!”
May ilang pasahero ang napatingin sa barya sa palad ni Lola, parang biglang naging kasalanan ang pagiging mahirap. May isang babae sa likod ang napangiwi sa inis—hindi kay Lola, kundi sa lalaking nagsasalita. Pero wala pa ring sumabat, dahil sa jeep, madalas takot ang tao sa gulo. Takot sa sigaw. Takot sa “baba na lang kayo.”
Si Lola Selya, pilit ngumiti, kahit nangingilid ang luha. “Pasensya na… matanda na. Mabagal lang kamay ko.”
Hindi iyon awa ang hinahanap niya—respeto lang. Pero ang respeto, hindi libre sa mga taong sanay manapak sa salita.
Ang Pagharang na Parang Pagtaboy
Nang umusog ang jeep para magsakay pa, biglang tumayo ang lalaking naka-cap at iniladlad ang braso niya sa harap ng pinto, parang barikada. “Wag na muna umandar! I-settle muna ‘to. Hindi pwedeng puro barya! Abala sa biyahe!”
Nilingon siya ng driver sa harap, halatang inis pero ayaw makipagtalo. Sa likod, may mga pasahero na nagtaas ng kamay, parang pinapakalma ang sitwasyon. Yung dalagang kanina napapahawak sa bibig, ngayon napakurap-kurap, gulat na gulat. Yung batang nakayakap, mas humigpit ang kapit, parang natatakot.
At si Lola Selya, napatigil sa paghinga. Parang biglang bumigat ang dibdib niya. Hindi siya sanay mapahiya. Lalo na sa pampublikong sasakyan. Lalo na sa harap ng mga taong hindi naman niya kilala.
“Anak, bayad ko ‘to,” ulit niya, pinapakita ang mga barya sa palad. “Sakto ‘to. Sampu, lima—”
“Wala akong pakialam!” singhal ng lalaki. “Basta barya, nakakainis. Magsiksikan na nga dito, dadagdagan mo pa ng abala!”
May isang kamay sa harap ang biglang tumuro kay Lola, parang siya ang salarin sa lahat ng problema ng mundo. Sa gilid, may pasaherong nag-aangat ng phone, hindi para tumulong—kundi para mag-record ng eskandalo.
At doon na halos bumigay si Lola Selya. Kumapit siya sa coin purse, parang hawak niya ang natitirang dignidad. Ngunit bago pa tuluyang lumala, may pumasok na ibang boses—mas malakas, mas firm, at mas alam ang galaw ng rutang ito.
Nang Dumating ang Konduktor
“Anong ginagawa mo diyan?”
Mula sa labas, sumampa ang konduktor—matangkad, maitim sa araw, may whistle sa leeg at may listahan ng biyahe sa kamay. Halatang sanay sa gulo, pero mas halatang hindi siya natitinag sa yabang ng kung sino man. Tumingin siya sa loob, isang scan lang ng mata, at nakita niya ang eksena: si Lola Selya na luhaan at hawak ang barya, ang lalaking naka-cap na nakaharang sa pinto, at ang mga pasaherong nakatingin na parang nanonood ng palabas.
“Kuya, may problema ba?” tanong ng konduktor, diretso sa lalaking naka-cap.
“Problema? Oo!” sagot ng lalaki, tila proud. “Itong matanda, barya lang. Abala! Hindi dapat sumasakay kung ganyan!”
Tahimik ang jeep. Parang lahat naghihintay kung kakampi ang konduktor sa pangmamaliit… o siya ang magpapatigil nito.
Lumapit ang konduktor kay Lola Selya. “Nay, okay lang po kayo?”
Si Lola Selya, nanginginig ang baba. “Anak… pamasahe lang naman ‘to. Eksakto. Uuwi lang ako.”
Tinignan ng konduktor ang palad niyang may barya. Hindi siya nangiwi. Hindi siya tumawa. Ang ginawa niya, kinuha niya ang barya—maingat, parang mahalagang bagay—at binilang nang mabilis.
“Sakto,” sabi niya, malakas-lakas para marinig ng lahat.
Lumingon siya sa lalaking naka-cap. “So anong problema mo?”
“E barya nga! Ang tagal niya—”
“Tagal?” putol ng konduktor. “Ikaw ang nagpapahinto sa jeep, hindi siya.”
Nag-init ang mukha ng lalaki. “Sino ka ba para sumagot? Konduktor ka lang!”
At doon, parang may kumalabog na katahimikan. Dahil ang konduktor, biglang nag-iba ang tingin—hindi galit, kundi parang may naalala. Parang may nakitang hindi niya inexpect.
Tumingin siya nang mas mabuti kay Lola Selya. Sa mukha niyang kulubot, sa mata niyang pagod, sa scarf na halos kapareho ng nakikita niyang litrato noon sa opisina. At sa coin purse na luma, may maliit na tag na may nakasulat na pangalan.
“Lola… Selya…” mahina niyang banggit.
Nanlaki ang mata ng konduktor. Parang biglang bumalik ang alaala. Lumunok siya, saka tumuwid ang tindig.
“Nay… kayo po ba si Aling Selya Magbanua?” tanong niya, halos pabulong pero halatang nanginginig ang respeto.
Napatingin si Lola Selya sa kanya. “Oo, anak… bakit?”
At sa mga susunod na segundo, bumaligtad ang mundo ng lalaking naka-cap.
May-ari Pala ng Ruta ang Lola
Bumuntong-hininga ang konduktor, sabay tanggal ng cap niya at bahagyang yumuko. “Nay… pasensya na po. Hindi ko po kayo nakilala agad.”
Nagkatinginan ang mga pasahero. “Ha?” “Ano?” “Kilalang-kilala niya?”
Lumingon ang konduktor sa driver sa harap. “Kuya, si Nay Selya ‘to.”
Tumigil ang driver, napalingon, at biglang nag-iba ang mukha niya. Parang may nakita siyang multo—hindi dahil nakakatakot, kundi dahil hindi siya makapaniwala. “Si… si Madam?”
Yung lalaking naka-cap, napatawa nang pilit. “Ano? Madam? Anong pinagsasabi n’yo?”
Doon tumingin ang konduktor sa kanya, malamig na ngayon ang boses. “Nay Selya ang original owner ng rutang ‘to. Siya ang nagpatakbo ng prangkisa bago pa kami lahat maging empleyado. Yung jeep na sinasakyan mo ngayon, parte ng fleet niya.”
Parang may sumabog na hangin sa loob ng jeep. Yung mga kanina tahimik, biglang umingay. May napasinghap. May napahawak sa bibig. Yung pasaherong nagre-record, mas lalong itinaas ang phone, kasi ang twist—hindi inaasahan.
Ang lalaking naka-cap, namutla. “Hindi… impossible. Kung may-ari siya, bakit barya lang hawak niya?”
Tahimik si Lola Selya. At doon lumabas ang bigat ng katotohanan.
“Dati,” mahinang sabi ni Lola, “may naipon ako. May mga jeep ako. Pero nung nagkasakit ang asawa ko… naubos. Nung namatay siya… nabenta ang karamihan. Yung natira, iniwan ko para sa mga anak ko at sa mga drayber na matagal nang kasama. Hindi ko na hawak lahat… pero ako pa rin ang pumipirma sa mga papeles kapag kailangan. At ngayon… gusto ko lang umuwi.”
Bumigat ang dibdib ng mga tao. Kasi biglang naging malinaw: ang yaman, nawawala. Ang dignidad, dapat hindi.
Ang konduktor, lumapit, kinuha ang coin purse ni Lola at ibinalik ang barya sa palad niya. “Nay, huwag na po kayo magbayad. Pasensya na po sa nangyari.”
“Hindi,” mahinang sagot ni Lola, nangingilid ang luha. “Bayad ‘yan. Pantay-pantay tayo.”
At sa simpleng salita niyang iyon, mas lalong naduwag ang yabang ng lalaking naka-cap.
Ang Kahihiyang Bumalik sa Nanghamak
“Kuya,” sabi ng konduktor, ngayon nakatingin sa lalaking naka-cap, “ikaw. Ikaw ang nagharang. Ikaw ang nanghiya. Baba ka.”
“Ano? Bakit ako bababa?” pumalag ang lalaki, pero halata na ang takot sa boses.
“Dahil hindi ka pasahero dito kung ganyan ka umasta,” sagot ng konduktor. “At kung gusto mo ng gulo, may terminal tayo. May report.”
Nagkatinginan ang mga pasahero. Yung iba, tumango. Yung iba, napabuntong-hininga na parang “sa wakas.” Yung babae sa likod na kanina inis, ngayon humigpit ang tingin, parang gusto niyang palakpakan.
Ang lalaking naka-cap, tumingin sa paligid, naghahanap ng kakampi. Wala. Yung mga taong kanina tumatawa, ngayon tahimik. Kasi alam nilang mali talaga.
Dahan-dahan siyang bumaba, pilit sinasalba ang pride. Pero wala nang masasalba. Dahil ang kahihiyan, hindi na mababawi.
Pag-alis niya, umandar ulit ang jeep. Bumalik ang ingay ng kalsada. Pero iba na ang hangin sa loob—mas mabigat, mas may hiya, mas may aral.
Si Lola Selya, pinaupo sa mas maayos na upuan. May nag-abot ng tubig. May nagtanong kung okay lang siya. Yung batang kanina takot, ngayon tumitig sa kanya na parang may bagong natutunan.
At si Lola, kahit nanginginig pa rin, ngumiti nang maliit—hindi dahil nanalo siya, kundi dahil kahit papaano, may mga taong tumindig.
Mga Aral at Life Lessons
- Ang barya ay hindi sukatan ng pagkatao; maraming marangal na tao ang eksaktong pamasahe lang ang dala.
- Ang pangmamaliit sa kapwa—lalo na sa matatanda—ay bumabalik bilang kahihiyan.
- Hindi mo alam ang pinagdadaanan ng tao; minsan ang “mahina” sa paningin mo ay may mas mabigat na kuwento kaysa sa’yo.
- Ang tunay na respeto ay makikita sa paraan ng pagtrato sa mga walang boses sa pampublikong lugar.
- Ang dignidad ay pantay-pantay—may-ari man o ordinaryong pasahero, lahat deserve igalang.
Kung may kakilala kang nakaranas mapahiya dahil “barya lang” ang dala, i-share mo ang post na ito sa friends at family. Baka sa simpleng pagbabahagi, may isang tao ring matutong umunawa bago manghusga.
