Hindi niya narinig ang busina. Hindi niya narinig ang sigawan ng mga tricycle driver sa kanto. Ang narinig lang niya ay ang sariling dugo—umiingay sa tenga—habang unti-unting nagdidilim ang paningin niya. Sa gitna ng maalikabok na kalsada, sa ilalim ng init na sumisipsip sa lakas ng tao, nakita niya ang anak niyang naglalakad nang nakayapak. Marumi ang talampakan, may gasgas ang tuhod, at ang backpack ay mukhang mas mabigat pa sa katawan. At sa isang gilid ng eksenang iyon, parang biglang bumukas ang lahat ng alaala ng padala niya mula Kuwait—na dapat sana’y naging sapatos, baon, at ginhawa—pero napunta pala sa ibang babae… sa anyo ng motor.
ANG PAG-UWI NA PARANG KIDLAT
Si Jasmin, DH sa Kuwait, umuwi nang hindi nagpapaalam. Dalawang taon siyang nagtiis sa mga araw na halos hindi kanya—linis, luto, bantay, ulit. Kapag madaling-araw at tulog na ang amo, doon lang siya nakakapag-video call. Doon lang siya nakakakita ng mukha ng anak niyang si Nico. At sa bawat tawag, iisa ang pangako niya: “Anak, tiis lang. Pag-uwi ko, bibili tayo ng sapatos. Yung matibay. Yung hindi ka na mapapahiya.”
Laging sagot ng asawa niyang si Rodel, “Okay lang dito. Maayos si Nico. Kumakain. Nag-aaral.” Minsan may halong biro pa, “Ang dami mo kasing padala, parang boss na tayo dito.” At si Jasmin, kahit pagod, napapangiti. Kasi gusto niyang maniwala na may bunga ang sakripisyo.
Hanggang sa isang araw, may kapitbahay na nag-message sa kanya ng walang paligoy-ligoy: “Jas, umuwi ka na. May motor si Rodel. Pero hindi ikaw ang sumakay… yung babae sa kanto.”
Hindi agad pumasok sa isip niya. Motor? Eh ilang beses siyang nagpadala ng “pambili ng sapatos ni Nico” at “pambayad ng PTA” at “pang-uniform.” Ilang beses niyang sinabing huwag muna bumili ng luho, unahin ang bata. Kaya bakit may motor?
Doon nagsimula ang kaba na parang may kamay na humihigpit sa puso niya. At bago pa man siya matakot nang tuluyan, nagdesisyon siyang umuwi. Walang pasalubong. Walang pasabi. Isang tanong lang ang dala: ano’ng ginagawa mo sa pera ko?
ANG KALSADANG MAY SAGOT
Sa paglabas niya ng terminal, sinampal siya ng init at usok. Mga sasakyan, alikabok, amoy gasolina. Pero hindi iyon ang tumama sa kanya. Ang tumama sa kanya ay ang tanawin sa kalsada—yung batang pamilyar ang ayos ng buhok, pamilyar ang pagkakurba ng balikat, pamilyar ang lakad na pagod na pagod kahit bata pa.
Si Nico.
Naglalakad siya sa gilid ng kalsada, nakayapak, maingat umapak sa basag-basag na semento na parang minamapa niya kung saan hindi masakit. May mantsa ang damit, parang ilang araw nang paulit-ulit suot. May alikabok sa binti. At sa mukha, walang reklamo—yung itsura ng batang natuto nang manahimik kasi walang may oras makinig.
Huminto si Jasmin sa tabi ng poste. Parang biglang humina ang tuhod niya. Napatong siya sa dibdib niya, parehong palad, parang gusto niyang pigilan ang puso niyang sumabog. Tumulo ang luha niya, hindi niya napansin. Isang patak, tapos sunod-sunod, habang ang mata niya ay hindi maalis sa paa ng anak niya.
“Anak…” lumabas sa bibig niya, pero paos, halos hangin.
Napalingon si Nico. Sa unang segundo, hindi siya sigurado. Parang hindi siya sanay na may biglang lumitaw na himala. Tapos, nang makilala niya, lumaki ang mata niya—pero hindi agad siya tumakbo. Napatigil lang siya, tila nahihiyang lumapit dahil marumi siya, dahil nakayapak siya, dahil parang ayaw niyang makita ng nanay niya ang katotohanan.
Doon tuluyang nagdilim ang paningin ni Jasmin—hindi dahil mahihimatay siya—kundi dahil may poot na umakyat mula sikmura hanggang utak. Poot na may kasamang sakit.
Lumapit siya kay Nico, hinawakan ang magkabilang braso ng bata, parang kinukumpirma kung totoo. “Bakit nakayapak ka?” tanong niya, nanginginig. “Nasaan sapatos mo?”
Umiling si Nico, pabulong. “Sira na po… matagal na. Sabi ni Papa… mamaya na.”
Mamaya na. Ang salitang paborito ng mga taong inuuna ang sarili.
ANG MOTOR NA PARANG INSULTO
Hindi na niya pinatagal. Hinila niya si Nico palapit sa gilid, inilagay niya ang cardigan niya sa balikat ng bata kahit mainit. Tapos, habang hawak ang kamay ng anak, naglakad siya pauwi—hindi na takot, hindi na nag-aalinlangan. Sa bawat hakbang, mas tumitibay ang desisyon niya: hindi siya uuwi para makiusap. Uuwi siya para maningil.
Pagdating sa tapat ng bahay, bago pa siya kumatok, nakita niya agad ang nakaparadang motor sa gilid—makintab, bago, may sticker pa. At sa upuan, may helmet na may pink na visor. Hindi pang-lalaki. Hindi pang “pambili ng sapatos.” Pang-ibang buhay.
Dumilim lalo ang mukha ni Jasmin. Naramdaman niya ang init sa batok niya. “Nico,” mahina niyang sabi, “pumasok ka muna sa loob. Dito ka sa likod ko.”
Pagbukas niya ng pinto, tumambad ang sala na parang walang problema. May TV, may mga baso sa mesa, at may amoy ng pabango na hindi kanya. Sa kusina, may tunog ng kutsara. At mula sa kwarto, may boses na babaeng tumatawa—yung tawang komportable, yung tawang parang hindi siya bisita.
Lumabas si Rodel, nakasando, hawak ang cellphone. Nang makita si Jasmin, nanlaki ang mata niya—hindi sa tuwa, kundi sa gulat na parang nahuli. “Jas—? Bakit—?”
Hindi siya pinatapos ni Jasmin. “Bakit nakayapak ang anak ko?” tanong niya, diretso, malamig, pero nanginginig sa poot.
Napatigil si Rodel. “Ha? E… nagmamadali lang ’yan—”
“Wag mo kong lokohin,” putol ni Jasmin. “Dalawang taon akong nagpadala. Para sa sapatos. Para sa pagkain. Para sa pag-aaral. Tapos makikita ko siya sa kalsada na parang pulubi?”
Lumabas ang babae mula sa kwarto. Naka-short, naka-tshirt, buhok nakalugay. Tumingin kay Jasmin, tapos kay Rodel, tapos parang gustong umatras—pero huli na. Sa gilid ng pinto, parang eksenang nakapako na sa utak ni Jasmin: ang kabit, ang asawa, at ang anak na gutom sa dignidad.
“Ah… ito na pala,” bulong ni Jasmin, mapait ang tawa. “Ito pala ’yung pinagpaguran ko sa Kuwait.”
“Jas, hindi—” simula ni Rodel, pero nanginginig ang boses.
“Yung motor,” sabi ni Jasmin, itinuro sa labas gamit ang baba. “Kanino ’yon?”
Tahimik si Rodel. At sa katahimikang iyon, narinig ni Jasmin ang sagot. Narinig niya sa hiya. Sa pag-iwas ng tingin. Sa pagkapit ng kabit sa sarili niyang braso na parang siya pa ang biktima.
Lumapit si Jasmin sa mesa. Kinuha ang isang papel—resibo ng remittance na nakasabit sa pako sa dingding. Tinapik niya iyon ng daliri. “Ito, Rodel. Ito ang sapatos ni Nico. Ito ang baon niya. Ito ang pang-tuition niya.” Tapos humarap siya sa babae. “At ikaw… ikaw ang sumakay.”
Hindi sumagot ang babae. Si Rodel naman, pilit nagmamaamo. “Jas, maayos natin ’to. Nagkamali lang ako—”
“Hindi ‘lang’,” sagot ni Jasmin, at doon pumatak ang luha niya ulit—pero hindi na luha ng kawawa. Luha ng nanay na galit. “Kasi bawat araw na nakayapak ang anak ko, pinili mong ipahiya siya. Pinili mong pagpalit-palitin ang priority mo.”
Hinila niya si Nico palapit at niyakap, mahigpit. “Simula ngayon,” sabi niya, “dito na matatapos ang pagnanakaw. Hindi lang pera ang ninakaw mo—pati pagkabata ng anak natin.”
MGA ARAL SA BUHAY:
- Kapag may padala, dapat may malinaw na budget at may resibo—hindi puro tiwala.
- Ang luho ng magulang ay hindi dapat inuuna sa pangangailangan ng anak.
- Ang anak ang unang dapat protektahan—kahit pa laban sa sariling asawa.
- Kapag may hinala, huwag bulag-bulagan—kumilos bago mas lumaki ang pinsala.
- Ang dignidad ng bata ay kasinghalaga ng pagkain—kapag pinabayaan, sugat iyon na matagal maghilom.
Kung may kakilala kang OFW na nagpapadala buwan-buwan at umaasang napupunta sa pamilya, i-share mo ang post na ito sa friends at pamilya mo. Minsan, ang pinakamalaking aral ay ganito kasakit: huwag mong ipagkatiwala ang buhay ng anak mo sa pangakong puro salita.
